تبیین و بررسی چند موضوع فقهی مورد ابتلا

تلمیذ: ولی آنکه در روایت تصریح شده مثل شطرنج؟

استاد: شطرنج بله، شطرنج را نمی‌شود کاری کرد.

تلمیذ: ولو اینکه ذاتش از عنوان قمار خارج بشود؟

استاد: اصلاً نفس لعب با شطرنج حرام است، نه جنبۀ قماری، اصلاً [حرمتش لحاظ] جنبۀ قمار ندارد، حالا قمار هم که هست.

تلمیذ: عرف را عرف عام باید گرفت یا اینکه عرف ایران؟

استاد: نه‌خیر! عرف ایران نیست، عرف، عرف دنیا است. مربوط به یک شهر و دِه نیست، نه این اشتباه نشود! آن چیزی که ملاک شارع است، شارع به یک ترتّب عنوان کار دارد و آن عنوان هم یک مسالۀ تکوینی است نه اعتباری؛ چه ما بخواهیم چه نخواهیم این عنوانی که الآن روی این قضیّه مترتب است، یک مسئله‌ای است که در اعتبار معتبِر قرار ندارد و به دست معتبِر نیست؛ این بر اثر تغییر و تحول اجتماعی در روند تعاملی است که با این عنوان انجام می‌دهد و بر آن اساس است. آن تغییر و تحول اجتماعی در این تحول اثرگذار است، نه اینکه اعتبار معتبِر که در یک‌جا، در شهری این عنوان را از آن بردارد. او می‌تواند عنوان را از این فعل خودش به عنوان قضیّۀ شخصیه بردارد ولی به عنوان یک قضیّۀ حقیقیه که آن جنبۀ تحقق موضوع، خارجاً آن حکم رفته روی آن عنوان قماریتی که بر این است.

یک وقت شارع می‌گوید اگر بازی را بعنوان قمار انجام بدهی این می‌شود حرام. همین والیبال و فوتبالی که الآن حلال هست، به عنوان قمار حرام می‌شود، نفس لعب در اینجا اشکال ندارد ولی این عنوانی که به آن بار می‌شود آن را در تحت همان قضیّۀ حقیقیه داخل می‌کند و این حرمت به آن بار می‌شود. اگر آن عنوان را نداشته باشد و صرف ورزش باشد، اشکال ندارد.

حکم خرید و فروش آلات موسیقی

یک وقت شارع حکم را روی قمارکردن خارج نمی‌برد بلکه می‌برد روی آن مفهومی که عرف آن مفهوم را بر آن حمل می‌کند. براساس تعلق آن مفهوم، این موضوع هم محکوم به همین حکم خواهد شد، آن مفهوم دیگر در اختیار معتبِر نیست. شما اگر ساز را در منزلتان ببرید و استفاده نکنید، باز خرید و فروش آن حرام است. یعنی دو عنوان در اینجا وجود دارد: [یکی جنبۀ قمارداشتن و] یکی عنوان حرمت استفادۀ از یک شیئی که موجب بروز و ظهور ساز است؛ شما حتی کدو را بردارید به نیت اینکه بخواهید این را تبدیل به ساز بکنید، این معامله باطل است. در حکایات داریم که می‌گویند فارابی کدو را برداشت دو تا نخ به آن آویزان کرد و شروع کرد زدن، حالا کدو که دیگر ساز نیست، کدو را خورشت می‌کنند و می‌خورند!