اهمیت جایگاه عقل در رشد و کمال انسان

أعوذ باللَه من الشیطان الرجیم‌

بسم اللَه الرحمن الرحیم‌

الحمدلله رب العالمین و صلاة علی خیر خلقه اجمعین محمد

و آله الطاهرین و لعنة اللَه علی اعدائهم اجمعین‌

روایتی است از رسول خدا صلی اللَه علیه و آله و سلم كه فرمودند: إِنّ اللَه لَمّا خَلَقَ العقل قالَ لَهُ: أَقْبِلْ، فَأَقْبَلَ، ثم قال له: أَدْبِرْ، فَأَدْبَرَ، فقال: وَعِزَّتِى و حياتى بك أُثِيبُ و بك أُعَاقِبُ ¹

خداوند وقتی كه عقل را آفرید به او خطاب كرد كه: پیش بیا، قدم جلو بگذار، به سمت من حركت كن، او هم آمد؛ سپس خداوند به او خطاب كرد: حالا به عقب برگرد؛ او هم به عقب بازگشت. یك خطاب حركت به سمت جلو و یك خطاب حركت به سمت عقب. بعد خداوند فرمود: بعزتى‌! قسم به عزت و جلالم كه به‌واسطۀ تو ثواب می‌دهم و به‌واسطۀ تو عقاب می‌كنم، به‌واسطۀ تو به بندگان خودم ثواب می‌دهم، آنها را مورد رحمت و عطوفت و بخشش و نعمات خودم درمی‌آورم؛ یا اینكه به‌واسطۀ تو آنها را به خود نزدیك می‌كنم و مورد تقرب خودم قرار می‌دهم، و همین‌طور به‌واسطۀ تو آنها را از خود دور می‌كنم، و آن مقام قرب و انس را به آنها عطا نمی‌كنم.

در این زمینه ما روایات متعددی داریم، كه همۀ آنها حكایت از همین مسئله دارند كه میزان برای قرب و بُعد بنده در نزد خداوند عقل است و آن عقل علت برای تقرب یا به عبارت دیگر تجرد است؛ و همان عقل نیز علت برای دوری و توغل در شهوات و دنیا و هواها و عالم تخیلات و عالم توهمات است.

روایتی دیگر داریم كه وقتی خداوند حضرت آدم را خلق كرد سه چیز را در ضمیر و فطرت او قرار داد: عقل و حیا و دین. بعد سه چیز را هم خلق كرد با این كیفیت. به حضرت آدم خطاب آمد كه یكی از آن سه چیز را اختیار كن. یا عقل را برای خودت اختیار كن، یا حیا و یا دین را. هر سه هم چیز خوبی هستند، هم عقل چیز خوبی است، قدرت ممیزه است، و هم حیا كه انسان را از وارد شدن در خلاف‌ها بازمی‌دارد.