تحقق‌بخشی امام زمان به حقیقت الله اکبر

در وهلۀ اول نفی افعال متکثره به معنای توحید افعالی، اینکه انسان و مومن تمام افعالی که در عالم کون تحقّق پیدا می‌کند و در ظرف امکان تحقّق پیدا می‌کند از مظاهر و مرائی مختلفه، ملائکه و مجرّدات و غیر آنها، از عالم مجرّدات و عالم ناسوت آنچه که فعل تحقّق پیدا می‌کند فعل واحد ببیند. و آنچه که عمل در این عالم به وجود می‌آید عمل پروردگار ببیند. این معنای توحید افعالی است.

توحید صفاتی به معنای نفی هر صفت و هر قید و اندکاک آن صفت و آن قید در صفت باری تعالیٰ است. مثلاً توحید صفاتی به معنای این است که تمام آن اوصاف کمالیّه که در این عالم تحقّق پیدا می‌کند، منشاء او را وصف جمال پروردگار بیابیم که در ظروف مختلفه به صور مختلفه در این عالم امکان بروز و ظهور پیدا می‌کند.

بالاترین و أعلیٰ مرتبه مقامی که انبیاء گذشته و رسل گذشته در آن مقام بودند، توحید اسمائی در ذات پروردگار بوده است. کلمه مبارکه لا إله الا الله نه به معنای این است که خدایی موجود نیست غیر از خدا، نه به معنای این است که معبودی نیست غیر از خدا، نه به معنای این است که معبودی که مورد عبادت است و خالقی نیست غیر از خالق و آن خدا؛ بلکه به معنای نفی تعیّن و به این معنا که هیچ متعیّنی هیچ ذات مستقل و موجود مستقلی، هیچ ذاتی که وصف امکان بر او خورده باشد و استقلال داشته باشد، در این عالم تحقّق ندارد غیر از ذات پروردگار. این نفی اِسمیّت است. نفی تعیّن وجودی است و اثبات یک وجود واحد و یک تعیّن واحد است.

اختلاف در نزول معارف بر قلب پیامبران

بنابراین آن کلمه مبارکه‌ای که برای حضرت عیسی علی نبیّنا و آله و علیه السّلام جبرئیل نازل کرد که اذکار اربعه توحیدیّه است أشهَدُ أن لا إله إلّا اللهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ لَهُ المُلکُ و لَهُ الحَمدُ بیَدِهِ الخَیرُ و هو عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیر. أشهَدُ أن لا إلهَ إلّا اللهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ أحَدًا صَمَدًا لَم یَتَّخِذ صاحِبَةً و لا وَلَدا. أشهَدُ أن لا إله إلّا اللهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ أحَدًا صَمَدًا لَم یَلِد و لَم یولَد و لَم یَکُن لَهُ کُفوًا أحَد. أشهَدُ أن لا إلهَ إلّا اللهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ لَهُ المُلکُ و لَهُ الحَمدُ یُحیی و یُمیتُ و هو حَیٌّ لا یَموتُ بیَدِهِ الخَیرُ وَ هو عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیر [حَسبیَ اللهُ و کَفَی سَمِعَ اللهُ لِمَن دَعا لَیسَ وَراءَ اللهِ مُنتَهَی أشهَدُ لِلَّهِ بِما دَعا و أنَّهُ بَری‌ءٌ مِمَّن تَبَرَّئَ و أنَّ لِلَّهِ الآخِرَةُ و الأولی]¹. این کلمه توحیدیّه میزان معرفت و میزان کشش نفسانی و ادراک آن حضرت را از اوصاف و کمالات توحیدی پروردگار بیان می‌کند.