مرتب سازی:
اقتدا به سنت رسول خدا صلی اللَه علیه و آله و سلم
3ما مترصّد بودیم که طبق معمول و سنوات گذشته از بیانات و افاضات اخوان و اعزّه بهرهمند و مستفیض شویم، ولی از باب ﴿وَيَفۡعَلُ ٱللَهُ مَا يَشَآءُ﴾1 و ﴿يَحۡكُمُ مَا يُرِيدُ﴾،2 قرعۀ فال به نام من دیوانه زدند!3
قرار بر این است که در وُسع خود و اقتضای مجلس، راجع به تاریخ پیغمبر اکرم و خصوص زندگانی آن حضرت، بدون حشو و زوائد، مطالبی به عرض برسانیم.
تأثیر خصوصیّات نفسانی در اعمال و رفتار
تاریخِ هر کسی را رفتار و أعمال و گفتار و کردار و سکنات و حرکات و خصوصیّات مراوده و معاشرت و حشر و نشر او با مردم و کارهای او در زندگانی خصوصی و رفتار عمومی او تشکیل میدهد.
و بهطور کلّی، خصوصیّات نفسانی او علّت اصلی و سبب مهم در طرز کردار و گفتار و رفتار اوست و با آن خصوصیّات نفسانی است که خود را با محیط خارج وفق میدهد؛ مثلاً اگر ما بخواهیم از خصوصیّات اخلاقی شخصی مطّلع بشویم، باید تمام حرکات و سکنات و گفتار او، چه در زندگی خصوصی و چه در حشر و نشر او با مردم را مورد توجّه قرار دهیم، و الاّ این ارزیابی، ناقص و غیر منتجِ نتیجه خواهد بود.
رسالت یک مورّخ نسبت به حفظ امانت در تاریخنگاری
رسالتی که یک مورّخ بر عهده دارد این است که شخصی را که دربارۀ او تحقیق میکند، آنطور که هست به مردم بنمایاند و از پیش خود و بر حسب مصالح و مفاسد، مطالبی را بر خلاف آنچه که آن شخص عهدهدار آن مطالب است، به مردم ارائه ندهد. این کار، خیانتِ در نقل تاریخ تلقّی میشود! یک مورّخ امین، آن شخصی است که
- سوره ابراهیم (14) آیه 27.
- سوره مائده (5) آیه 1. نور ملکوت قرآن، ج 2، ص 152:
«[خداوند] بجای میآورد آنچه را که بخواهد؛ و حکم میکند بر آنچه اراده کند.» - دیوان حافظ (پژمان)، غزل 141.