کیفیت تکلیف موجودات

مکلف بودن ملائکه

روی این حساب [که] برای هرکسی تکلیفی است؛ تکالیفی که خداوند برای ملائکه قرار داده است، مقتضای شئونات و حیثیات خودِ ملائکه است. آنها هم تکالیف دارند؛ مگر ما در آیۀ قرآن نداریم: ﴿بَلۡ عِبَادٞ مُّكۡرَمُونَ * لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ﴾؟¹ [یعنی] ملائکه به امر خدا عمل می‌کنند؛ بر امر خدا سبقت نمی‌گیرند و از خود چیزی اضافه نمی‌کنند و از خود مایه نمی‌گذارند؛ نه کم و نه زیاد. آنچه به آنها دستور می‌رسد، ﴿وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ﴾. نحوۀ ادراک دستورات در ملائکه را [قبلاً] عرض کردم² که آنها در وجود خود امری را احساس می‌کنند و به آن سمت حرکت می‌کنند.

لازمۀ دستور و تکلیف این نیست که شخصی قدرت داشته باشد خلافش را انجام دهد و انجام دادن خلاف از انسان مُتَمشّی باشد. آنچه برای تکلیف بیان می‌کنند، اختیار و ارادۀ در فعل است؛ تکلیف آن است که انسان بتواند فعل را با اختیار انجام دهد. اگر انسان یا موجودی عملی را مضطراً و مجبوراً انجام دهد، در اینجا تکلیف نیست؛ ملائکه این‌طور نیستند.

علت عدم تمرد ملائکه

علت اینکه ملائکه عمل خلاف انجام نمی‌دهند، این نیست که آنها قدرت ندارند؛ [بلکه] چون آنها در محدودۀ وجودی خود به فعلیت تامه رسیده‌اند، باب خلاف برای آنها بسته است؛ یک راه بیشتر ندارند و فقط آن مصلحت را می‌بینند و به سمت آن حرکت می‌کنند. اما اینکه آیا آنها بدون اراده آن عمل را انجام می‌دهند یا با اراده، این مطلب دیگری است. قطعاً آنها با اراده و اختیار انجام می‌دهند، نه بدون اراده؛ والاّ شیطان نمی‌توانست اعتراض کند، و می‌گفت: «ملائکه بدون اراده انجام دادند؛ خب کاری می‌کردی که من هم بدون اراده انجام دهم.»

معنای فعلیت در ملائکه و کیفیت حرکت آنها

در ملائکه تکلیف هست، منتها آنها به مرحلۀ فعلیت رسیده‌اند؛ یعنی جهات جهل برای آنها مسدود و منتفی است. در سلسله‌مراتبِ ملائکۀ مقرب تا ملائکۀ پایین، جبرائیل در مرحلۀ وجودی خود، ملائکۀ پایین‌تر در مرحلۀ وجودی خود، همین‌طور تا به ملائکه‌ای که تصدی اداره و تدبیر عالم مُلک را دارند، تمام آنها از نقطه‌نظر رسیدن به کمال، در مرحلۀ خود به فعلیت رسیده‌اند و دیگر برای آنها فعلیت دیگری متصور نیست.