کیفیت تکلیف موجودات

حال اگر ما بخواهیم به این قضیه فکر کنیم [می‌گوییم:] خب چه اشکال دارد فرعون در آن موقع ایمان بیاورد؟! مگر خدا با کسی لج‌بازی دارد؟! حالا این فرعون عذاب الهی را می‌بیند و برایش هم یقین پیدا می‌شود و می‌خواهد ایمان بیاورد؛ چرا خدا می‌گوید فایده ندارد؟! چرا خدا در آیات قرآن می‌فرماید که توبه تا وقتی است که هنوز عذاب ما را ندیده‌اند؛ وقتی عذاب ما را ببینند دیگر درِ توبه بسته می‌شود؟¹و² مگر خدا با ما لج‌بازی دارد؟ مگر خدا براساس حساب‌و‌کتاب با ما رفتار می‌کند که [بگوید:] «تا حالا گناه می‌کردی، از حالا به بعد با  اینکه چشمت باز شده است، باز قبول نمی‌کنم! چشمت درآید، دنده‌ات نرم، می‌خواستی قبلاً توبه کنی»؟!

علت عدم پذیرش توبه هنگام نزول عذاب و ظهور علائم مرگ

اینها مسائل و حساب‌کتاب‌هایی است که مربوط به ماست؛ خدا که بالاتر از این حرف است. اگر بندۀ مومنی چشمش باز شود و عذاب و ثواب را ببیند و بخواهد ایمان بیاورد، چرا و به چه دلیل خدا نباید قبول کند؟! خب الآن پرده کنار رفته و او هم مسائل را دیده است، خب خدا [باید] از او قبول کند دیگر؛ چرا قبول نمی‌کند؟ برای اینکه خود خدا در آیۀ دیگری از قرآن می‌فرماید: ﴿وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ وُقِفُواْ عَلَى ٱلنَّارِ﴾؛«ای کاش می‌دیدی وقتی اینها کنار آتش ایستاده‌اند» ﴿فَقَالُواْ يَٰلَيۡتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِ‍َٔايَٰتِ رَبِّنَا﴾؛³ «اینها وقتی که کنار آتش ایستاده‌اند و آن لهیب آتش را می‌بینند، و می‌بینند که الآن ملائکۀ عذاب می‌آیند و آنها را در جهنم می‌اندازند، می‌گویند: ﴿يَٰلَيۡتَنَا نُرَدُّ﴾”ای کاش ما برگردیم و به دنیا بازگشت کنیم و دیگر آدم خوبی شویم!“» آنها در آن موقع می‌گویند: خدا در جواب می‌گوید: ﴿وَلَوۡ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنۡهُ﴾!⁴ اگر اینها در این دنیا برمی‌گشتند و آدم خوبی می‌شدند، ما برمی‌گرداندیم؛ ما با کسی لج‌بازی نداریم!

نفس انسان این‌طور است که اگر مطلبی را ببیند، چیزی را احساس کند، قضیه‌ای اتفاق بیفتد، همان یکی‌دو روزِ اول خوب است. لذا در آیات قرآن بسیار ما داریم:⁵ وقتی سوار کشتی می‌شوند و کشتی طوفان زده می‌شود، همه انابه و التماس می‌کنند: «خدایا اگر ما را نجات بدهی، ما چه می‌شویم!» وقتی پایشان به ساحل می‌رسد، انگار اصلاً مساله‌ای اتفاق نیفتاده است! ⁶