کیفیت تکلیف موجودات

ملائکه نظر به آن‌طرف داشتند، اطاعت کردند. ابلیس نظر به آدم کرد، کارش خراب شد و گفت: ﴿خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ﴾؛¹ «تو من را از آتش آفریدی و آتش مقامش بالاتر است؛ رِقّت و لطافت در آتش قوی‌تر از خاک است. خاکْ ظلمت است و آتش نور است؛ خاک کثیف است و آتش لطیف است. شروع به قیاس کرد و خودش را در مقابل آدم قرار داد.

اما ملائکه گفتند: «خدایا ما نمی‌دانیم! تو می‌گویی سجده کن، می‌کنیم. می‌گویی نکن، نمی‌کنیم. به آدم که سهل است، اگر جن هم بیاوری و بگویی به او سجده کن، می‌کنیم. اگر غیر  از جن را بیاوری و بگویی به جماد سجده کن، ما می‌کنیم؛ ما چون‌وچرا نمی‌کنیم.» چون نظر به آن‌طرف است، کارشان درست است. و اینجاست که علم به‌تنهایی برای هدایت انسان کفایت نمی‌کند؛ چه‌بسا افرادی که علم دارند و می‌دانند، ولیکن باز در اشتباه می‌افتند؛ چون در وجود آنها قرار نگرفته است.

عدم کفایت علم برای جلوگیری از تمرد

خداوند راجع به یهود خطاب می‌کند:

﴿ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمۡ﴾.²

«این افرادی (یهود) که با پیغمبر مخالفت می‌کنند، همان‌طوری ‌که بچه‌های خودشان را می‌شناختند، پیغمبر را می‌شناختند.»

خیلی عجیب است! آیا کسی ممکن است بچه خودش را نشناسد؟! آیا کسی ممکن است فرزند خودش را نشناسد؟! از میان تمام افرادی که در روی کرۀ زمین هستند معرفت انسان نسبت به فرزندش بیشتر است دیگر؛ دائماً در مرئیٰ و منظرش است. این‌قدر خداوند در این مسئله تاکید می‌کند که می‌فرماید: «همان‌طوری ‌که این یهود بچه‌های خودشان را می‌شناختند، پیغمبر را می‌شناختند؛ ولی زیر بار نمی‌رفتند! ﴿وَإِنَّ فَرِيقٗا مِّنۡهُمۡ لَيَكۡتُمُونَ ٱلۡحَقَّ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ﴾؛³«بعضی از آنها حق را می‌بینند و کتمان می‌کنند.» علم به‌تنهایی کفایت نمی‌کند؛ ابلیس هم علم داشت به اینکه امر پروردگار واجب‌الإطاعة است ولی عمل نکرد!

عدم قبول توبه هنگام نزول عذاب و ظهور علائم مرگ

لذا آیه‌ای که در قرآن راجع به قضیّۀ موسی و فرعون داریم، بدون حکمت و علت نیست؛ در این آیه می‌فرماید: ﴿حَتَّىٰٓ إِذَآ أَدۡرَكَهُ ٱلۡغَرَقُ قَالَ ءَامَنتُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱلَّذِيٓ ءَامَنَتۡ بِهِۦ بَنُوٓاْ إِسۡرَٰٓءِيلَ﴾.⁴ وقتی فرعون می‌خواهد غرق شود و می‌بیند قضیه دیگر جدی است، در این هنگام می‌گوید: «ایمان آوردم به آن خدایی که بنی‌اسرائیل به آن خدا ایمان آورده‌اند!» بعد جبرئیل می‌آید و می‌گوید: ﴿ءَآلۡـَٰٔنَ وَقَدۡ عَصَيۡتَ قَبۡلُ وَكُنتَ مِنَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ﴾؛⁵ از آن لجن‌های رود نیل بر دهان او می‌زند و می‌گوید: الآن ایمان می‌آوری؟! قبلاً تو گناه می‌کردی؛ حالا داری ایمان می‌آوری؟!⁶