کیفیت تکلیف موجودات

البته از نقطه‌نظر سیر در مرحلۀ عرضی، نه در مرحلۀ طولی [می‌تواند حرکت کند]؛ مَلَکی که در مرحلۀ پایین قرار دارد، از نظر رسیدن به کمال هیچ‌گاه نمی‌تواند خودش را به جبرئیل برساند، ولی از نقطه‌نظر حرکت در مواهب و نعمات الهی و سیر در ظهورات پروردگار در آن مرحله ـ که به آن حرکت عرضی می‌گویند ـ آنها إلیٰ ما لا یَتَناهیٰ¹ جا دارند و می‌توانند حرکت کنند.

ولی در هر مرتبه‌ای که هستند، جهل در آن راه ندارد. لذا ملائکه از نظر فعلیت و از این نظر که آنها به مرحلۀ تشخیص مصلحت رسیده‌اند تام هستند و چون در اوامر پروردگار غیر  از مصحلت چیز دیگری مشاهده نمی‌کنند، لذا با امریّه به طرف آن امر حرکت می‌کنند. ولی ما این‌طور نیستیم؛ از یک ‌طرف ما واجدِ مصلحتی هستیم که پروردگار متعال برای احکام در نظر گرفته است، و از طرف دیگر چون نقاط ضعف و جهل در ما وجود دارد، آن جهل باعث می‌شود که گاهی از اوقات آن جهات مصلحتی را ندیده بگیریم. ولی ملائکه این‌طور نیستند؛ آنها با اختیار و اراده به[سمت] افعالی که خداوند به عهدۀ آنها قرار می‌دهد و به[سوی] اوامری که خداوند آنها را امر می‌کند حرکت می‌کنند. اینها همه با اختیار است. ﴿بَلۡ عِبَادٞ مُّكۡرَمُونَ * لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ﴾؛ اینها در وجود خود، مصلحت را احساس می‌کنند و دیگر راه خلافی در خود نمی‌بینند.

وجه جمع فعلیت ملائکه با جهل آنها

ملائکه این‌طور نیستند که از نظر رسیدن به مطالب علمی به مرحلۀ تام رسیده باشند؛ [بلکه] از نظر فعلیت و جهل در همان مرتبه به مرحلۀ تام رسیده‌اند، نه به‌طور مطلق. لذا همین ملائکه در موقع خلقت آدم به خداوند متعال اعتراض می‌کنند: ﴿قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا وَيَسۡفِكُ ٱلدِّمَآءَ﴾؛²«تو داری آدمی خلق می‌کنی که در این دنیا فساد ایجاد ‌کند.» پس معلوم است [که] از خصوصیات آدم خبر و اطلاع ندارند؛ اگر اطلاع داشتند، اعتراض نمی‌کردند. ولی چون در مرحلۀ خود به فعلیت رسیده‌اند، می‌دانند امر پروردگار نسبت به سجده، امری تام است که ناشی از مصلحت و مقام پروردگار است و جای خدشه ندارد؛ لذا همۀ ملائکه با وجود عدم علم، سجده می‌کنند؛ این را می‌گویند رسیدن به فعلیت. با  وجود  اینکه آن سِر را نمی‌دانند و با  وجود  اینکه می‌دانند به غیر خدا نباید سجده کرد، ولی چون امر می‌آید، سجده می‌کنند.