عقلانیت در سلوک

سؤال: آیا خواندن نماز و عبادات اگر روح نداشته باشد باز هم انسان را می‌سازد و یا فقط رفع تکلیف است؟ خصوصا مسئله عادت و ملکه شدن، و فرق این دو را بفرمایید.

جواب: نمازها و عبادات باید بر اساس تقرب و فهم و درایت باشد و هر مقدار که فهم بیشتر است آن عبادت تأثیرش بیشتر است و به هر مقدار که نیت خالص‌تر باشد آن عبادت اثر بیشتری دارد، حضور هر مقدار که بیشتر باشد اثر آن عبادت طبعا بیشتر است. عبادتی که از روی لقلقۀ لِسان باشد ذکری که از روی لقلقۀ لسان باشد به فرمایش مرحوم آقای حداد چندان اثری ندارد بلکه ذکر باید با توجه به معنا و التفات به خود مذکور باشد و یا به عبارت خیلی دقیق‌تر به ذاکر باشد. راجع به عبادات، این عبادات اگر خلوص نیت در آن قوی باشد و حضور در آن بیشتر باشد این اثرات خاص به خودش را کم‌کم بر نفس وارد می‌کند.

برای این منظور بهتر است که مثلا در نماز، فورا بعد از وضو گرفتن وارد در نماز نشویم، بیاییم چند دقیقه بنشینیم در سجاده بنشینیم، حواس خود را از این‌طرف و آن‌طرف جمع کنیم و به حقیقت توحید و پرودگار که سمت و جهت ندارد معطوف کنیم و حضور حضرت حق را در همه جهات و حتی در وجود خود احساس کنیم و تصور کنیم که داریم با خود صحبت می‌کنیم. یعنی آن خدایی که برای او داریم عبادت می‌کنیم آن خدایی نیست جدای از ما که در مقابل ما قرار گرفته است، آن خدایی است که در وجود خود ما هم هست. پس وقتی که داریم اياك نعبد می‌گوییم انگار در واقع داریم به خودمان خطاب می‌کنیم و خودمان را مخاطب قرار می‌دهیم برای این اياك نعبد، چون حضرت حق در وجود خود ما هم در اینجا تجلی کرده است تا اینکه این معنا تثبیت شود در قلب و به صورت ملکه درآید.