تفسیر حدیث قدسى: یابن آدم، اكثرمن الزاد فان الطریق بعید بعید

اگر قرار بر این باشد كه فهم و دانش و علم مورد نظر پروردگار نباشد، خداوند چرا در ما عقل را آفرید؟ عقل برای تنفیذ بین حق و باطل و برای شناخت واقع است. عقل برای شناخت پروردگار است و طریق اثبات پروردگار و بالطبع التزام به احكام و التزام به تكالیف است. اگر ما عقل نداشتیم چطور می‌توانستیم پرورگار را اثبات بكنیم؟ اگر ما عقل نداشتیم چطور می‌توانستیم به وجوب مطابعت از رسول خدا و ائمه پی‌ببریم؟ اینها همه با واسطه عقل و دلیل است. تا به واسطه عقل اثبات وحدت‌ واجب الوجود نشود كه اوامر و نواهی او واجب الاطاعه نمی‌شوند. این راه، راه عقل است. منتهی هر كسی به هر مقدار كه عقل دارد به همان مقدار بهره بیشتری می‌برد.

آن پیرزن و آن شخص عامی خدا را با محدوده فكر خودش شناخته و آن شخص عالم و عاقل هم خدا را با فكر خودش شناخته. چه اشكالی دارد؟ و این كه داریم در قرآن صحبت نشده چرا نشده؟ أفَلا یتدبَّرون، أفَلا یعقِلون! این همه آیاتی كه راجع به تفكّر و تدبّر و تعقّل است برای چیست؟ آیاتی كه انسان را دلالت برای اثبات ادله و براهین برای توحید می‌كنند لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَه لَفَسَدَتا² كه از برهان پی بردن معلول به علت اثبات توحید و اثبات صانع می‌شود مگر در قرآن نیست؟

آیاتی كه دلالت بر حقیقت بساطت پروردگار می‌كند و این آیات در صور مختلف قرآن به عنوان آیات توحیدی مطرح است مگر غیر از این است كه راه فهمیدن این آیات به واسطه تعقلِ صحیح و به‌واسطه فلسفه و حكمت است؟ چطور ما می‌توانیم معنای‌ قُلْ هُوَ اللَه أَحَدٌ را بدون درس فلسفه و بدون درس حكمت بفهمیم؟ چطور ممكن است آیات سوره حشر و یا سوره حدید را بدون مطالعه و تدبّر تامّ در حقایق فلسفی بفهمیم؟ این كسانی كه فلسفه نخواندند بیایند این آیات را ترجمه كنند و بگویند: آیا می‌شود بدون حكمت معنای‌ هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ‌³ را فهمید یا نه نمی‌شود؟ آیا بدون آن رسیدن به معنای حقیقت توحید كه همان وحدت حقه حقیقیه و وجودبالصرافه است كه همان قاعده صدرالمتألهین كه می‌فرماید:" بسیط الحقیقة كل الاشیاء" آیا بدون این مسئله این آیات سوره توحید فهمیده می‌شود؟ و كلام امام سجاد علیه السلام كه می‌فرمایند: در آخرالزمان علمایی خواهند آمد كه معنای سوره توحید و شش آیه از سوره حدید را می‌فهمند اشاره به چه كسانی است؟ اینها مسائلی است كه نسبت به این قضیه باید تأمل بشود.