ملاک تشخیص سلوك حقیقی از مجازی

سوال: قال امیرالمؤمنین علیه‌السلام: إن اللَه تجلّی لعباده من غیر عن رَأوه و أراهم نفسَه من غیر عن یتجلّی لهم. لطفاً این حدیث شریف را توضیح دهید و بفرمایید آیا هر دو قسمت یک معنا را می‌رساند؟

جواب: این حدیث دو معنا را می‌رساند و آن عبارت است از مکاشفات ذاتیه یا مکاشفات اسمائیه. در وهله اول بحث مکاشفات اسمائیه است که بدون این‌که تجلّی بکند، برای آنها بدون صورت تجلّی می‌کند. در این مکاشفات اسمائیه، بدون این‌که صورت داشته باشد، انسان وجود خدا را احساس می‌کند یا این‌که صدایی می‌شنود، اما نمی‌داند منادی صدا کیست؟ آن کسی که دارد صدا می‌زند کیست؟ یا این‌که فرض بکنید، اتفاق افتاده است؛ بعضی‌ها می‌گویند آقا ما احساس کردیم، ما خدا را احساس کردیم، آن حالتی که بوده، احساس کردیم. این همان است که برای انسان چنین حالی پیدا می‌شود که این تجلّی به صورت نیست، تجلّی به ظاهر نیست و حتی تجلّی به مثال هم نیست.

تجلّی دوم که خیلی بالاتر است، تجلّی ذات است که بدون تجلّی خدا خود را می‌نماید. دیگر آن مقام، مقام انکشاف حقیقت است که انسان دیگر دوئیتی نمی‌بیند بخواهد خدا را در مقابل خود، برای انسان یک وحدت بیشتر پیش نمی‌آید.

سوال: معنای عبارت اللَه شناسی: بندگان خدا با خدا شناخته می‌شوند نه با بندگان خدا، این را توضیح دهید؟

جواب: ما شااللَه این سؤال‌ها به نظر می‌رسد یک مقدار از چیز ما ... بندگان خدا که با خدا شناخته می‌شوند، به خاطر این است که آنها در ذات خداوند فانی شده‌اند. همان‌طوری که ذات خدا به ذات خدا شناخته می‌شود نه با آثارش، همین‌طور بندگان خدا، نه بندگان عادی، نه بندگان مؤمن، نه صالحین، نه؛ آنها که به مقام ولایت رسیده‌اند و فنای ذاتی پیدا کرده‌اند، آنها را در مقایسه با سایر افراد نمی‌توان شناخت. مثلًا اینجا فرض کنید مرحوم آقا، بگوییم این‌که مرحوم آقا چه شخصیتی است؟ فکر کنیم ببینیم، خب یک شخص بزرگ را در نظر بگیریم، بگوییم او را می‌بینی، مرحوم آقا هم مثل او بود. یا این‌که فرض کنید فردی دویست سال پیش بوده؛ در علم و در امور و در خوارق عادات و در انجام دادن امور غیرعادی، بگوییم او را می‌بینی، مرحوم آقاهم مثل او بوده است، یا فرض کنید استادشان. بندگان خدا، منظور این دسته هستند؛ یعنی دسته‌افرادی که به مرتبه ... هر کدام از این افراد را مثال بزنید، باز این‌ها بالاتر هستند. چرا؟ چون آنها سیرشان در اسما و صفات است، در حالی که سیر اولیای الهی در مقام ذات است نه در اسماء و صفات، بالاتر است. پس بنابراین آنها را هم باید به خدا شناخت. هر وقت معرفت خدا پیدا کردیم، آن‌وقت می‌فهمیم که ولی خدا کجاست، والّا تا قیامت و حتی بعد از قیامت نخواهیم فهمید. هر وقت به این مرتبه ولایت خدا رسیدیم، به معرفت خدا رسیدیم، او را ... و روایتی عجیبی از امام علی النقی، امام هادی علیه‌السلام هست. ایشان در مسیری که از مدینه به سامرا که توسط متوکل تحجیر، تبعید و در واقع تسفیر شده بودند تشریف می‌آوردند، به یکی از افراد به نام فتح بن یزید خاقانی می‌فرمایند: ای فتح! خدا فقط به ذات خودش شناخته می‌شود نه به امر دیگر و بعد می‌فرماید: پیغمبر و ائمه هم این‌ها به ذات خدا شناخته می‌شوند و کسی که خدا را نشناسد، نمی‌تواند. و لذا کسی نمی‌تواند این‌ها را نعت کند، توصیف کند. خیلی .. بعد این مهم است: ای فتح! همان‌طور که‌ نمی‌شود خدا را توصیف کرد، معصومین، یعنی ائمه، یعنی ما را هم نمی‌توانی توصیف کنی، آن مؤمنی را که خدا قلبش را آزمایش کرده و از امتحان نمره خوبی آورده این را بنده دارم می‌گویم، از امتحان بیرون آمد که منظور اولیای الهی هستند آن را هم نمی‌توانی توصیف کنی. این روایت، حرف بنده نیست، کلام امام هادی علیه‌السلام به فتح بن یزید جرجانی است که ایشان توصیف بندگان را از آن حضرت سؤال کرد.