حقیقت حرکت و نقد نظریه صدر المتالهین

مثل کارهایی که دیوانه‌ها می‌کنند دیگر، فرض کنید که می‌آیند یکی را رئیس می‌کنند، یکی را مرئوس می‌کنند، یکی را وزیر می‌کنند، دیدید که؟ دیوانه خانه که بروید آن‌جا کاملًا محسوس است، این مطالبی را که بنده عرض می‌کنم خدمت دوستان در آن‌جا بالعیان مشاهده می‌شود. در آن‌جایی که منشأ، منشأ راجح باشد مثل ریاستی که پروردگار بر همه مخلوقات دارد، حکومتی که پروردگار بر همه مخلوقات دارد، چون منشأ این حکومت و «لله ملک السّموات و الارض، قل اللَهم مالک الملک تعطی الملک من تشاء و تنزع المک من من تشاء» تو مالک الملوک هستی، تو سلطان همه سلاطین هستی، تو آمر همه امرا هستی، خلاصه هرچه هست به تو برمی‌گردد و این برگشت، برگشت راجح است یعنی یک حیثّیت ذاتّیه در این‌جا مورد ملاحظه قرار گرفته است که آن عبارت است از خصوصّیات و صفات و اسماء پروردگار که به ملاحظه آن اسم حکومت می‌کند بر همه مخلوقات و به ملاحظه آن نعوت آمریت می‌کند بر همه موجودات و به ملاحظه آن سیطره و هیمنه و ولایت کلی که دارد، ولی همه عالم است خب این حیثیت حیثیت ذاتیه است، حیثیت انتزاعّیه که نیست، هم حیثیت حدوث و هم حیثیت بقاء، هم در حدوث ما از ذات پروردگار نشأت گرفتیم و ظهور آن ذات هستیم و هم در بقاء ما متدّلی و متکی و مستند به او هستیم.

الآن فرض بکنید که، فرض است دیگر، اگر خدا معدوم بشود خب تمام موجودات همه معدوم هستند، مثل این‌که فرض کنید که الآن که این حرکات و آثاری را که ما از نور و حرکت پنکه و کولر و این ادوات الکترونیکی که در این‌جا هست مشاهده می‌کنیم، با این اشکال مختلف و تنوعی که دارد همه اینها مستند به یک منشأ است. آن منشأ وقتی که برقرار است اینها برقرار است، اگر آن منشأ ایستاد، نیروگاه است یکدفعه آن نیروگاه را متوقّف کردند، خاموش کردند، دیگر نه پنکه در این‌جا کار می‌کند نه کولری کار می‌کند نه این چراغها روشن است نه صدای بنده را به این وضوح و به این رسایی‌ شما خواهید شنید، چرا؟ چون منشأ از کار افتاد. منشأ از کار افتاده پس علّت بقا همان علّت حدوث است.