كیفیت بینش انسان نسبت به سلسله علل و اسباب‏

چون حضرت موسی آن فوت‌ها و آن حوادث‌ها را متّصل به سلسله علل طولی می‌دید ولی در جریان خضر این فوت را متّصل به سلسله علل عرضیه می‌بیند اینجاست که برایش چه می‌شود؟ این شبهه پیش می‌آید، چرا؟ در حالی که جان من اگر حضرت تو هم فلسفه خوانده بودی استغفراللَه ربى و اتوب الیه ما شاگرد حضرت موسی نمی‌شویم ها! ناخنش هم نمی‌شویم! شوخی می‌کنیم بالاخره عیب ندارد بالاخره طلبه‌ها شوخی می‌کنند حالا با پیغمبر هم آدم شوخی کند اشکال ندارد ان‌شاءاللَه از ما دل خور نمی‌شوند، می‌دانیم که سلسله علل عرضیه در طول سلسله علل طولیه قرار دارند ان‌شاءاللَه اسفار ملاصدرا را آن دنیا باید بیاورید البته الآن حضرت موسی خودش معلّم ملاصدرا است‌ها! خودش دارد به او در آن دنیا معارف یاد می‌دهد و می‌گوید آنچه را که تو با فهم و ادراک و فکر ثابت کردی ما به رأی العیان و به قلب مشاهد کردیم خیلی از تو جلوتر هستیم علی کلِّ حالٍ ان‌شاءاللَه خداوند به همه توفیق بدهد که آنچه را که می‌دانیم بیابیم خب بالاخره ما هم گاهی شوخی‌مان می‌گیرد.

حضرت خضر علی نبینا و آله و علیه‌السّلام در آن وقتی که این طفل را سر می‌برید در سلسله علل طولیه قرار داشت نه علل عرضیه و چون حضرت موسی توجّه به جنبه مظاهر داشت در آن زمان و نتوانست مسأله عدم اختلاف بین مادّه و مجرّد را در ارتباط با آن مبدأ حل کند، در اینجا دچار اعتراض می‌شود امّا اگر به جای حضرت خضر همان ملک الموت می‌آمد این کار را می‌کرد حضرت موسی اعتراض می‌کرد؟ نه دیگر! ملک الموت است دیگر! ملک الموت چه ربطی به عالم ماده دارد، ملک الموت پرونده دارد پرونده را هر صبح می‌گذارد زیر بغلش، از آن عالم می‌آید پایین، یا علی، حالا توی این پرونده چه نوشته؟ یک روز می‌آید مشهد یک روز می‌آید همدان یک روز می‌آید قم یک روز می‌رود این طرف یک روز در افریقا یک‌دفعه هزارتا را ترتیب می‌دهد، یک‌دفعه می‌رود در یک جنگ یک‌دفعه می‌رود در هیروشیما سیصد هزار نفر را یک‌دفعه خاکستر می‌کند یک‌دفعه می‌رود فرض کنید که یک بمبی می‌خورد، ان‌شاءاللَه نصف کره زمین، آن‌هایی که قرار است از کفّار از آن مخالفین امام زمان، داریم که دو سوم کره زمین از بین می‌روند از مخالفین حضرت. بله کار ملک الموت گاهی موقع‌ها شلوغ است گاهی موقع‌ها سرش خلوت است پرونده‌ای که با خودش می‌آورد توی این‌ها اسامی زیاد نوشته شده گاهی اوقات کم نوشته شده این‌ها بسته به چه؟ حواله است که چه حواله‌ای یعنی صبح باز یا اللَه سه میلیون امروز ما باید ترتیب بدهیم.