جمع میان حلم و علم

خب این قریحه چیست که خدا داده؟ این انسان واقعاً چه می‌کند؟ معجزه است دیگر تا اینکه مثلًا ..... این چطور اوّل ترسیم کرده و بعد توانسته است با دست آن ترسیم را پیاده کند؟ این دو مسئله است حالا به ما یکی سنگ بدهند بگویند اقا این را .....، ما می‌زنیم می‌شکنیمش! اما این هنر واقعاً چیست؟ خب اینها را انسان از کجا آورده؟ این هنر این سلیقه، این ذوق، این استعداد، اینها از کجا آمده؟ بعضی از اینها خودشان اعترف می‌کنند که اینها دست ما نیست و از جاهای دیگر است. از ادیسون سؤال‌ کردند که اختراع یا اکتشاف چیست؟ گفت نود و نه درصد تلاش و یک درصد شهود، مکاشفه. الهام، حالا اسمش را الهام می‌گذاریم. البته خب همه‌شان آن بوده در عبارت اشتباه کرده همان تلاشی که هست آن تلاش جرقه‌هایی است که یکی پس از دیگری می‌زند و او انسان راهِی به تلاش مجدّد تشویق می‌کند تا اینکه انسان به آن نقطه برسد علی ای حال خب بالاخره یک مقدار هم ایشان اعتراف کرده.

از انیشتین می‌پرسند اختراع و اکتشاف چیست؟ ایشان می‌گویند اتصال به مبدأ، اتصال انسان به مبدأ موجب اختراع بوده، خیلی است. اینها خب خودشان می‌آیند و مدّعی هستند دیگر. البته ایشان دیگر این اواخر عمر یک قدری حالاتش هم فرق کرده بود یک حالت انزوا و انعزالی رسیده بوده و نسبت به آنچه انجام داده بود اظهار ندامت عجیبی می‌کرد و می‌گفت ای کاش آن خدایی را که حافظ ایرانی‌ها، آن خدا را معرفی کرده ای کاش من هم به آن خدا می‌رسیدم و من فارسی می‌دانستم تا خدا را از زبان حافظ که توانسته به آن مبدأ احاطه پیدا بکند، و با شهود بتواند، نه با فکر و ادراک، من هم اطلاع پیدا می‌کردم علی ای حال، دیگر همه جور آدم هست دیگر، همه قسم هست ما تصوّر نکنیم که فقط راه اختصاص به ما دارد، و گل سر سبد عالم کائنات هستیم. و خدا را دربست برای خودمان .... نه آقا جان خدا مال همه است خدا مال ما مسلمان‌ها هست مال یهودی‌ها هست مال نصارا هست. مال گبرها و زردشتی‌ها هست. مال بی‌دین‌ها است، از همین بی‌دینها درمی‌آیند موحدینی که کم مانندشان می‌آید، از همین یهود و نصارا می‌اید این‌طور نیست که تصوّر بشود. مسئولیت ما خیلی زیاد است.