اهمیت فهم و ادراک ظرافت های سلوکی

شاگرد: ذهن قوی داشتن و باهوش بودن در این راه مؤثّر است؟

استاد: همۀ اینها از آلات و اسباب و معدّات هستند و الاّ وانگهی شما از بقیّۀ آنهایی که مدّعی هستند چی‌چی کم داریم و شاید زیادتر هم داشته باشید. شما خیال می‌کنید خوش‌فهم بودن به چیست؟ خوش‌فهم به چه کسی می‌گویند؟ آن کسانی که مدرّس حکمت باشند و بتوانند دقائق حِکَمی را بیان بکنند، آیا واقعاً می‌شود به اینها خوش‌فهم گفت؟! و آیا فهم به این است؟! فهم به این نیست! من یک دفعه گفتم فهم به إدراک ریزه‌کاری‌های سلوک است! این را می‌گویند فهم و الاّ اینکه شما بیایید و مسائل ریاضی را حل بکنید، این مال مغز است. ابن سینا فکرش باز بود ولی فهم نداشت، یعنی اینکه ریزه‌کاری قضایا را بخواهد بفهمد این‌طور نبود، اگر بود دنبال می‌کرد؛ می‌گفت می‌خواهم در دنیایمان خوش باشم!

یک‌وقتی آقا داشتند برای خانم دکتر صحبت می‌کردند، ایشان ابتدای کارش بود که می‌آمد پیش آقا و مجالس و... ، دو سه ساعت با هم صحبت داشتند، من گاهی اوقات می‌رفتم، آنجا بود و بعد می‌رفتند مسجد نماز مغرب و عشا را می‌خواندند و برمی‌گشتند دوباره ادامه می‌دادند؛ یک روز آقا از این کلام ابن سینا برای ایشان صحبت می‌کردند که:

بعد یک‌دفعه او یک حالتی پیدا می‌کند، رو به آقا می‌کند و می‌گوید:

آقا من الآن احساس می‌کنم که از ابن سینا بالاتر هستم! به خاطر اینکه او در موقع مردن مسئلۀ أجل برایش حل نشد ولی الآن که شما این مطلب را می‌گویید من می‌بینم الآن مسئلۀ أجل برای من حل شده است!

یعنی آن حالت مرگ و کیفیّت جدا شدن روح از بدن و... را اصلاً در همان لحظه‌ای که آقا صحبت می‌کردند، حل شد و در همان لحظه مطلب را گرفت! فرض بکنید که یک دختر حدود بیست و خورده‌ای سال در همان لحظه می‌گوید من الآن فهمیدم که برای مسئلۀ مرگ هیچ مشکلی ندارم، درحالی که ابن سینا می‌گوید من تا موقع مرگ نفهمیدم! فهم به این است که انسان آن حقایق و ظرائف را ادراک بکند