تأثیر تكوینى اذكار الهى‏

ممكن است ذكری در یك حال برای انسان مفید باشد، اما همان ذكر در حال‌دیگر آن فایده را نداشته باشد، بلكه اثر آن حال قبلی را از بین ببرد؛ زیرا همان‌طور كه نظام مزاجی انسان محكوم به قوانینی است كه باید برای صحت و سلامتی بدن آن قوانین را مدّنظر قرار داد، همین‌طور نظام تكامل روحی و رُقاء نفسانی انسان نیز محكوم به قوانینی است كه برای به‌فعلیت درآمدن آن قوا باید از این قوانین پیروی كرد؛ وگرنه برای نفس تكاملی پیدا نخواهد شد.

اشتغال سالك به ذكر، از مهم‌ترین مسائل سلوكی در دیدگاه بزرگان‌

اینجاست كه بزرگان برای رشد و ترقّی سالك، اشتغال به اوراد و اذكار را از اهمّ مسائل سیروسلوك می‌دانند؛ اینكه مرحوم قاضی به علّامه طباطبایی رضوان اللَه علیهما می‌فرماید: «اگر دنیا می‌خواهی نماز شب بخوان و اگر آخرت می‌خواهی نماز شب بخوان!»¹ برای این است كه رسیدن به كمال، بدون این عمل ممكن نیست. از اینكه مرحوم قاضی می‌فرماید: «تعجب است از كسانی كه قصد رسیدن به مرتبه‌ای از مراتب كمال را داشته، ولی به قیام شب و انجام نوافل آن بی‌توجه هستند.»² معلوم می‌شود نماز شب تأثیر بتّی و جدی در این مسئله دارد.

هركس می‌خواهد در این راه قدم بگذارد بسم‌اللَه! افرادی كه دارای بصیرت هستند و این راه را رفته‌اند و مطالب را از روی واقعیت بیان می‌كنند، این‌طور می‌گویند: باید برای سالك، نافله شب، اشتغال به ادعیه، دوری از محرّمات و اتیان به فرائض و مستحبات باشد و الّا نفس نمی‌تواند به فعلیت برسد و ممكن است صد سال بدون هیچ فایده‌ای در راه بماند.

ما همین‌قدر می‌دانیم كه بانگ جرسی می‌آید؛ دنبال این بانگ جرس را بگیریم، إن‌شاءاللَه به منزل محبوب هم می‌رسیم. آنهایی كه رفتند و رسیدند، گفتند خبری هست، شما خاطرتان جمع باشد، از یقین هم بالاتر است؛ منتها ما چنان در غفلت‌ها و تعلقات گرفتار هستیم كه اینها را به شوخی و مزاح حمل می‌كنیم، ولی اینها مسلّم است.