تأثیر ذكر در قطع تعلق از شئون دنیا

شناساندن دنیا به مردم، هدف از كلمات امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه‌

اگر به نهج‌البلاغه نگاهی كنید، می‌بینید تمام هدف امیرالمؤمنین علیه‌السّلام از اول تا آخر این است كه این مسئله را برای مردم روشن كند. حضرت خطبه‌ای در ذیل سوره مباركه تكاثر دارند¹ كه امكان ندارد كسی بتواند بهتر از آن دنیا را معرفی كند؛ لذا حتماً بر تمام افرادی كه به زبان عربی آشنا هستند لازم است كه شرح نسبتاً خوب ابن‌ابی‌الحدید در این خطبه را مطالعه كنند؛² و افرادی هم كه به زبان عربی آشنا نیستند به شروح فارسی این خطبه مراجعه نمایند.

شأن نزول این سوره چنین بوده است كه دو طایفه در مقدار جمعیتشان به‌فخرفروشی پرداختند و هركدام از آنها بزرگان و شعراء و ادباء و پهلوانان خود را برمی‌شمردند، تا كار به جایی رسید كه برای بالابردن تعداد افراد قبیله خود و غلبه بر دیگری به قبرستان‌ها رو آوردند و مردگان خود را نیز شمارش نمودند!³

تكاثر یعنی زندگی كردن در توهّم و مجاز

گویند: قالب پنیری را به‌دست میمونی دادند و به او گفتند: این را به دو قسمت تقسیم كن! او تقسیم كرد و دید یكی بیشتر از دیگری است؛ آن مقدار اضافه را خورد و دید قسمت دیگر بیشتر شده است. بار دیگر اضافه این قسمت را خورد و متوجه شد آن قسمت بیشتر شده است؛ بالاخره آن‌قدر خورد تا هر دو قسمت تمام شد. این عمل یعنی كثرت‌طلبی و زندگی كردن در توهّم و مجاز. لذا در این سوره می‌فرماید: (أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ* حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ)؛⁴ «افتخار و مباهات بر زیاده‌طلبی و كثرت‌بینی، به‌طور مطلق شما را به غفلت انداخت و از یاد خدا منصرف نمود* تا آنجا كه برای شمارش نیاكان خود به قبرستان‌ها سرازیر شدید.»

آخر ای بیچاره بدبخت! آن فردی كه از قبیله‌ات در دویست سال پیش وفات یافته، به تو چه مربوط است؟ تو به‌دنبال بدبختی‌ها و بیچارگی‌ها و برطرف‌كردن ضعف خود باش!