بررسی مقام اخلاص در داستان حضرت یوسف

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

سؤال: [در قضیۀ حضرت یوسف دارد که وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأىٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ اَلسُّوءَ وَ اَلْفَحْشٰاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِينَ ﴿یوسف‌، ٢٤﴾ وَ هَمَّ بِهٰا با إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِينَ از مخلصین است ولی همّ و قصد هم دارد. این دو مطلب چگونه با هم جمع می شود؟]

جواب: وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأىٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ این به عنوان قضیۀ تعلیقیه است، یعنی لولائیه است. یعنی اگر بُرْهٰانَ رَبِّهِ را نمی‌دید، این لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا، این تمایل پیدا می‌کرد. منتهی این إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِينَ از این استفاده نمی‌شود که در آن وقت مُخلَص بوده.

مُخلِصین یا مُخلَصین؟ أِنه کانَ مِن عِبادِنا المُخلَصین یا إنَهُ مِن عَبادِ المُخلَصین؟...

در مسئلۀ اخلاص، مُخلَص به افرادی گفته می‌شود که از مرحلۀ فعل عبور کردند. دیگر فعل حَرام یا فعل مرجوح از آنها اصلاً مُتمشی نمی‌شود. اما مُخلِص نه، هنوز در مقام تزکیه‌ هستند، در مقام مراقبه هستند. منتهی آن مسئلۀ همَّ، آن مهم نیست، آن مسئلۀ مُخلَصینش مهم است که کیفیت خود آیه نشان می‌دهد که در آن وقت...، چون مسئله حتی در زندان هم اتفاق افتاد وَ قٰالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نٰاجٍ مِنْهُمَا اُذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسٰاهُ اَلشَّيْطٰانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي اَلسِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ ﴿یوسف‌، ٤٢﴾ این مسئلۀ اُذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ خب برای حضرت یوسف این یک مسئله‌ایی بود، فَأَنْسٰاهُ اَلشَّيْطٰانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي اَلسِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ که در روایت داریم بخاطر همین، هفت سال در زندان بود. البته اینها همه مراتب تربیتش بود ها، این یک صورت ظاهری دارد از قضیه. ولی کسی که مُخلَص باشد یعنی اخلاص در او رسوخ کرده باشد نه اینکه در صدد تحصیلش باشد، این، این چیزها را ندارد. نفس قصد از آنها بر نمی‌آید. 

تلمیذ: دارد إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِينَ