لزوم توأم بودن مباحث علمی با مباحث عملی

علاوه بر این، نظام دنیا نظام امتحان است، نظام بالا و پایین است، نظام فکر و تعقّل است، اگر قرار باشد که همۀ جریانات فقط با آن شمشیر اعجاز و با آن شمشیر غلبۀ ولایت باشد، دیگر چیزی باقی نمی‌ماند برای اینکه کسی بخواهد گمراه شود. هم به جبرئیل قدرت داده است، هم به شیطان قدرت داده است، به هردو قدرت داده است؛ هم به عزرائیل و میکائیل و ملائکه قدرت داده است، هم به جنود جن و شیطان و ابالیس و امثالهم قدرت داده است. به هردو قدرت دادیم، هردو می‌توانید اعمال کنید، آن تشکیک و شبهه‌ای که برای انسان پیدا می‌شود، آن حالتی که به سمت گناه کشیده می‌شود، از قدرت کیست؟! از قدرت جبرائیل است؟! جبرائیل که آدم را به گناه نمی‌کشاند، شیطان است که در این میان اعمال می‌کند، حالا شیطان چنان در رگ و پی ما رفته است که ما خبر نداریم! میل به این‌طرف و این قسمت می‌آید.

از آن‌طرف هم می‌گوییم که آخ، پس این چه می‌شود؟! جبرائیل و جنودش هم از آن‌طرف می‌کشند، شیطان و جنودش هم می‌کشند تا اینکه در این میان بیچاره یا به این‌طرف یا به آن‌طرف می‌افتد اما صحبت در این است که یک رجل الهی اساس ارتباطش را با خدا براساس کثرت نمی‌گذارد بلکه براساس وحدت است.

البته دریچه‌ای هست که انسان در بعضی از حالات خودش در یک جریان توحیدی قرار بگیرد و از دریچۀ توحیدی بگوید: «خدایا دشمنانت شاد نشوند»، مسئله‌ای است که خیلی عمق دارد و در آن ظرافت خاصی هست ولی براساس ظاهر نیست؛ لذا همیشه اولیای خدا به همین کیفیت بودند، هیچ‌وقت دنبال این نبودند که کارشان انجام شود یا نشود.

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ کتاب می‌نوشتند، می‌گفتم که آقا شاید این کتاب چاپ نشود، می‌فرمودند که نشود! وظیفۀ ما بود که نوشتیم و تمام شد و رفت، حالا هرچه می‌خواهد شود، بشود! توجه می‌کنید؟! چیزی نداشتند، خوشحال بودند از اینکه این وظیفه انجام شد. ما این‌طور نیستیم، ما می‌خواهیم اثر کاری که انجام دادیم را هم ببینیم، به‌به! وقتی مردم نوشتۀ ما را خواندند چه استقبال خوبی کردند!