جلسه ۳

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

بحث ربا بواسطۀ شیوعش و کثرت تعاملش با افراد قبل از اسلام از مسایل بسیار مهمی بوده است که نهی از ربا سهل نبود، مشکل بود، صعب بود قبولش برای افراد، برای...، مثل خیلی از احکام که البته اینها در مدینه دیگر تنجّز بتّیّه پیدا کرد. فرض کنید که مانند خمر، حرمت خمر در مدینه منجّز شد به نحو قطعی، اما انجام می‌دادند، مردم ایتان می‌کردند. راجع به ربا، مسئله بسیار متدوال بود در میان افراد، در میان اعراب، فلهذا ما می‌بینیم که آیات ربا کم کم و متدّرجاً لحن شدید پیدا می‌کند، اوّل به آن کیفیت نبوده است. طبق نظر مرحوم علامه...، چون من قصد دارم بیانات مفسرّین مختلف را، حتی از اهل تسنّن را، راجع به قضیۀ ربا بیاوریم، فلهذا کلمات مفسرین را راجع به آیات ربا ذکر می‌کنیم و بعد آن روایات و ادّلۀ فقهیۀ آنها را می‌آوریم.

اوّلین آیه که راجع به حرمت ربا نازل شد در سورۀ روم است وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوٰالِ اَلنّٰاسِ فَلاٰ يَرْبُوا عِنْدَ اَللّٰهِ وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ زَكٰاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلْمُضْعِفُونَ ﴿الروم‌، ٣٩﴾ این آیه دلالت می‌کند که خدای متعال راضی به ربا و معاملۀ رَبَوی نیست؛ می‌فرماید که: اگر منظور از ربا رشد و ارتقاء و زیادی اموال است که این زیادی اموال، از اموال مردم بدست بیاید، چون وقتی کسی که اعطاء ربا می‌کند، پول را می‌دهد در قبالش مع زیادتین، در واقع این زیادی، از اموال مردم برای او حاصل می‌شود. پس این رشد از اموال ناس است وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوٰالِ اَلنّٰاسِ، در اموال مردم این رشد کند و ارتقاء پیدا کند فَلاٰ يَرْبُوا عِنْدَ اَللّٰهِ اما پیش خدا و عنداللَه این رشد ندارد، این رُقاع ندارد، این مال برکت ندارد. بعضی از اموال برکت دارند، برکتشان این است که استفادۀ صحیح از آن مال می‌شود، استفادۀ از آن مال موجب خیر است و نور می‌آورد، انبساط می‌آورد، رفع گرفتاری می‌کند. بعضی از اموال نه، این طور نیستند، برکت ندارند. در موارد بیخود صرف می‌شوند، در موارد لاطائلات و لغویات صرف می‌شود، خلاصه به مصرف صحیح نمی‌رسد. این آیۀ اوّل که دلالت می‌کند بر عدم رضایت مال ربوی عنداللَه، در قبال ربا وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ زَكٰاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلْمُضْعِفُونَ، آنهایی که زکات می‌دهند آنها اموالشان رشد می‌کند و برکت دارد و پیش خدا می‌رود، آنها مضعف هستند، یعنی به تضاعف و تکاثر، اموال خودشان را می‌رسانند. این آیۀ اوّلی است که بنا بر فرمایش مرحوم علاّمه راجع به ربا آمده است. لسان، لسان نصحیت است، لسان نُصح است، لسان امر و لسان نهی نیست. این اوّل مرتبه.