جلسه ۹

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

در بحث عقل یک روایتی در اینجا هست که آن روایت به آن مطلبی را که ما دیروز عرض کردیم کمک می‌کند. آن روایتی است که میزان برای تکلیف را عقل قرار می‌دهد و بنا به اختلاف عقول، اختلاف در مراتب را قائل می‌شود.

روایتش در استبصار است. روی فی الصحیح عن محمد بن مسلم فی الصَبی؛ متَی تجب علیه الصلاة؟ چه موقع نماز به او واجب می‌شود؟ حضرت می‌فرماید: اذا عقل الصلاة وقتی که بفهمد نماز چیست. این مطلب مربوط به صبی است، صبی را می‌فرماید که چه موقع نماز به او واجب می‌شود؟ قلتُ متی یعقلُ الصلاة و تجب علیه؟ چه موقع عقل صلاة پیدا می‌کند و بر او واجب می‌شود؟ و قال لسِته سنین شش ساله. 

بعد ایشان در اینجا می‌‌فرماید و هذهِ این روایت هی التی جعَل الاصحاب دلیلاً علی وجوب الغسل علی الصبی اذا بلغ سته سنین. و فیه تأملٌ. 

ایشان در اینجا نسبت به این [مطلب استفاده شدۀ از روایت،] تأمل دارد.

روایت روایت صحیح است، روی فی الصحیح عن محمد بن مسلم فی [الصبی.] این روایت این مطلب را می‌خواهد بفرماید که این وجوب و این عقل، این وجوب وجوب نسبی است و این عقل عقل نسبی است و الا هیچ احدی نیامده بگوید به بچۀ شش ساله نماز واجب است. آن وقت در اینجا حضرت این را می‌خواهد بفرماید که بچۀ شش ساله دیگر می‌فهمد که پدر و مادرش چه طوری نماز می‌خوانند. هان؟ بچۀ شش ساله دیگر؟

تلمیذ: کمترش هم می فهمد 

استاد: شش ساله دیگر...، همانی که عرض کردم، یک حدّی است که در اینجا، اصلاً امام نمی‌تواند حد تعیین کند منتهی حالا آمده تعیین کرده. ولی نکته در این جاست که امام علیه السلام که می‌فرماید وقتی که نماز را بفهمد واجب است که نماز بخواند، این مطلب چه چیزی را می‌خواهد برساند؟ حضرت نمی‌خواهد بگوید که نماز بر او واجب است، کسی نگفته بچۀ شش ساله نماز بر او واجب است. بلکه حضرت می‌خواهد این را بفرماید که باید وادارش کنید به نماز خواندن. وادار کنید به نماز خواندن همان که حضرت...، یعنی تعقل به صلاة کند. یجبُ بمعنای یلزمُ، به معنای لزوم است نه اینکه به معنای وجوب متعارف شرعی باشد و الا بچۀ دوازده ساله را هم کسی نمی‌گوید وجوب وجوب شرعی است[چه برسد در مورد بچۀ شش ساله،] بلکه [وجوب در اینجا] به معنای لزوم است. یعنی این لزوم را در وقتی که تعقل می‌کند. منظورم این است که فرض کنید بچۀ چهار ساله [یا] بچۀ سه ساله هم ممکن است نماز بخواند ولی مشاعرش درست برای نماز کار نمی‌کند. آدم می‌بیند خودش دارد نماز می‌خواند و یک بچۀ چهار ساله و پنج ساله هم می‌آید یک سجاده جلو آدم می‌اندازد و دو تا پشتک می‌زند در وسط سجاده! این معلوم است که تعقل صلاة ندارد، فقط صرفاً می‌خواهد یک تقلید بکند...، نه، ولی یک بچۀ شش ساله که می‌خواهد برود کلاس اول، این دیگر نمی‌آید پشتک بزند یا مثلاً بنشیند، اگر انسان به این نماز را یاد بدهد این قشنگ نماز را می‌‌‌خواند.