تبیین حکم ارتداد و شرایط اجرای حد در فقه

بنابراین شما یکی‌یکی در خانۀ قائلین به تناسخ، تشبیه، جبر و امثال‌ذلک را بزنید، ببینید تمام افرادی که راجع به قضیۀ جبر و قضا و قدَر و امثال‌ذلک کتاب نوشته‌اند، یا مفوضّه شده‌اند یا جبریه! همۀ اینها! آنهایی هم که نیستند، کتاب‌های آنها را نگاه کنید، یا از همین افرادی ـ پیرمردهای آنها ـ که الآن در مدرسه راه می‌روند بپرسید که کیفیت اختیار و قدرت انسان و ارتباط قدرت و اختیار انسان با پروردگار چیست؟! می‌گویند که خداوند به انسان قدرت عطا کرده است و براساس آن قدرت [توانایی انجام کارها را دارند.] اگر به او بگویی که این قدرت عین قدرت او است؟! می‌گوید: «نه‌خیر، او قدرت را به ما داده است و خودش کنار نشسته است». طبعاً او مفوضّه است دیگر! امام رضا علیه‌السّلام هم می‌گوید که مفوضّه مشرک و کافر هستند!¹ بنابراین اینکه امام علیه‌السّلام می‌فرماید که مفوضّه مشرک است، مجبره مشرک است، این به‌معنای شرک اصطلاحی، عابدِ صنم و اوثان و... نیست بلکه از این باب است که این نحوه تفکر از نقطه‌نظر جهل منطبق با واقع نیست؛ اما این‌طور نیست که او واقعاً در مقام شرک اصطلاحی و امثال‌ذلک است و بر چنین شرکی حدّ و احکام مربوط به ارتداد و احکام مربوط به شرک تعلّق نمی‌گیرد. این هم مسئلۀ بسیار مهمی است!

ماحصل بحث در باب ارتداد

بنابراین ماحصل بحث ما در باب ارتداد و در این قاعده این شد:

اوّلاً: بر مشرک و کافر حدّ قتل و اعدام تعلّق نمی‌گیرد.

ثانیاً: اینکه مرتد اگر در مقام ثبوت مرتد باشد حکم قتل از نظر حاکم به او تعلّق نمی‌گیرد.

ثالثاً: اگر مرتد از نقطه‌نظر اهانت به اسلام و افشای این مسئله و افساد نسبت به این مطلب در مقام اثبات و عناد باشد، از این نقطه‌نظر روایاتی که مربوط به قتل هستند شامل او می‌شوند.

وجوب ابراز نظر مخالف بدون عناد در حکومت اسلامی

رابعاً: اینکه ابراز نظر مخالف درصورتی‌که همراه با عناد نباشد در حکومت اسلامی جایز است و بلکه واجب است و ما این را در زمان خود ائمه علیهم‌السّلام می‌دیدیم، و نه‌تنها آنها منع نمی‌کردند بلکه آنها با آغوش باز این ابراز نظر مخالف را می‌پذیرفتند.