تبیین حکم ارتداد و شرایط اجرای حد در فقه

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

اگر ما تاریخ را مشاهده کنیم، می‌بینیم که در زمان امام علیه‌السّلام قبائل و فئات مختلفی بودند که با امام مخالف بودند. حتی برای ولایت هم جلساتی تشکیل می‌دادند و مردم را گمراه می‌کردند؛ یعنی بر طبق آداب خودشان و آن نحوۀ تفکر باطل با مردم صحبت می‌کردند. ما در روایتی از روایات نداریم که ائمه علیهم‌السّلام حکم به قتل آنها کرده باشند یا اینکه من‌باب‌مثال فرموده باشند: «اینها واجب‌القتل هستند اما چون زمان تقیه هست باید رعایت آنها را کرد». در روایت داریم که شخصی از شام می‌آید و امام موسی بن جعفر علیهما‌السّلام را در مدینه سبّ می‌کند و اصحاب می‌خواهند بلند شوند و متعرّض او شوند، حضرت آنها را نهی می‌کند و با لسان خیلی ملایم آنها را امر به سکوت می‌کند و با او صحبت می‌کند و او را از محبّین خودش قرار می‌دهد.¹

روش و دِیدَن ائمه علیهم‌السّلام در حکم به ارتداد مخالفین

من‌حیث‌المجموع اگر بخواهیم به زمان ائمه نگاه کنیم، می‌بینیم که روش و دَیدن ائمه حکم به ارتداد مخالفین نبوده است. در زمان حکومت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام افراد به امیرالمؤمنین اعتراض می‌کردند که یا علی، اینجا اشتباه شده است. حتی در یک مورد خاص مثلاً نسبت به حضرت می‌گوید: «کَفَر والله الرجل»² اما امیرالمؤمنین علیه‌السّلام اصلاً اقدامی نمی‌کند. دیگر شما سبّی بالاتر از این سراغ ندارید که شخص بگوید: «کفر والله الرجل»! درحالی‌که شخص به‌واسطۀ سبّ مرتد است. از مجموع مطالب گذشته سه مطلب را نتیجه‌گیری می‌کنیم:

مطلب اوّل: اینکه نفس بیان و نفس اعتقاد به حکمی که مخالف با ضروری دین است موجب ارتداد نیست، زیرا ضروری دین ممکن است از باب استدلال و از باب فتوای خاص، کم‌کم ضروری دین شده باشد و ما نمی‌توانیم صرفاً کسی را که مخالف با ضروری‌ای از ضروریات دین است مرتد بدانیم؛ لعلّ اینکه واقعاً نظر فقهی و اجتهادی این شخص نسبت به این ضروری از ضروریات دین این‌طور باشد و این مسئله موجب ارتداد نیست.