اصالت فرد و اجتماع در اندیشه اسلامی

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

[یکی از مسائلی که از زمان‌های گذشته] مخصوصاً در این دهه‌های اخیر [مطرح بوده است] مسئلۀ حکومت فرد یا حکومت اجتماع است، و به‌عبارت‌دیگر ارزش و قیمت اجتماع یا ارزش و قیمت فرد و یا به‌عبارت‌دیگر اصالة الاجتماع و اصالة الفرد است که در بین متکلمین و افرادی که امروزه راجع به مسائل اجتماعی و فردی بحث و صحبت می‌کنند دائر و رائج است. مرحوم علامه طباطبائی ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ هم نسبت به این قضیه در تفسیر المیزان مطالبی دارند که حالا من فقط مجمل آن را می‌گویم و طبعاً مفصّلش را خود آقایان حتماً باید مطالعه کنند، چون مسئلۀ بسیار مهمی است!

تلمیذ: آیا در علم کلام هم مطرح شده است؟

استاد: یعنی همین متکلمین امروزی؛ منظور متکلمین سابق نیست. ما آثاری هم در بین صحبت‌ها در گذشته می‌بینیم. من‌باب‌مثال در وقتی که مفسرین راجع به قضیۀ حضرت یونس و حوت علی نبینا و آله و علیهما السلام صحبت می‌کردند، این مسئله مورد نظر قرار گرفته بود که در وقتی که جامعه‌ای در خطر است فرد باید خودش را فدای جامعه کند، یا اینکه این قضیه در بعضی از ابواب فقهی مدّنظر قرار گرفته است مانند جهاد؛ مثلاً جایی که حکومتی در خطر است و کفار عدۀ خاصی از مسلمین را به‌عنوان وقایه برای خودشان قرار داده‌اند، در آنجا انسان باید آنها را بکشد و بعد به کفار حمله کند و امثال‌ذلک.

مسئلۀ إصالة الفرد و إصالة الإجتماع، در مطالب مختلفی مورد نظر است. امروزه هم که بر این اساس بنا را بر مسئلۀ دموکراسی و حکومت اجتماع بر فرد قرار داده‌اند و اغلبیت و اکثریتی را که ما از آن تعبیر به اجماع یا شهرت می‌کنیم، آنها هم به‌نحوی نسبت به این مسئله نظر دارند.

مردود بودن اجماع مستند به رأی یک فقیه

البته در بحث شهرت و اجماع به‌نحوی‌که در السنۀ اصولیون مطرح است اصلاً حتی شاید یک مورد هم برای آن نداشته باشیم! به‌جهت اینکه آن اجماعی که آنها می‌گویند، باید حکایت از قول معصوم کند اما تمام این اجماع‌ها مستند روایی و فقهی دارند، مخصوصاً تمام اجماعاتی که بعد از مرحوم شیخ طوسی ـ رحمة الله علیه ـ هستند. همۀ اینها مستند به کلام مرحوم شیخ هستند و حتی بعضی از آنها هم اعتراف کرده‌اند بر اینکه اصلاً جرئت مخالفت با فتوای مرحوم شیخ را نداشتند! این چه اجماعی است که مستند به رأی یک فقیه باشد؟!