نسبت آزادی فردی و رشد اخلاقی در جامعه

بنابراین اشکال اوّل این است که فسادی که منافی با ترقی است، این فساد به همان مقدار وجود فسادش از ترقی انسان کم می‌کند.

اشکال دوم: ممکن است این فساد موجب اثرات تخریبی عمیقی شود که دیگر نتوان اینها را ازبین برد.

مختلف بودن افراد در مقابله با وجود فساد در یک جامعه

اشکال سوم: افراد در مقابلۀ با فساد مختلف هستند. من‌باب‌مثال یک نفر نسبت به وبا مصونیت دارد اما ممکن است شخصی مصونیت نداشته باشد! نسبت به او ظلم می‌شود! شما نمی‌توانید بگویید که ما میکروب وبا را داخل مملکت کنیم چون یک عده واکسن زده‌اند و مصونیت دارند! اینها که واکسن نزده‌اند چه گناهی کرده‌اند؟! پس وجود فساد در یک جامعه در ارتباط با همۀ افراد متفاوت است. آن بچۀ چهارده‌ ساله و مراهق یا بالغی که نمی‌تواند خودش را در معارضۀ با این فساد کنترل کند، آیا نسبت به او ظلم نیست که این جامعه دارای چنین مواضع فاسد باشد؟! آیا این عدل است؟!

بنابراین اینهایی که می‌گویند: «باید در جامعه آزادی باشد»، از یک نقطه‌نظر می‌خواهند عین ظلم را در جامعه پیاده کنند! به‌جهت اینکه اختیار برای اِعمال در یک جامعه با وجود ضرر و یک مضرّت و خطر برای افراد دیگر، عین تعدّی به حقوق اینها تلقی می‌شود. شما که می‌خواهید آزاد باشید و عریان بیرون بیایید، بروید در حمام عریان شوید، در منزل خودتان عریان شوید، این عریان بیرون آمدن سلب حقوق بقیه است، استفادۀ از اختیارات نفسی نیست. شما با این بیرون آمدن اختیار بقیه را سلب می‌کنید. حالا آیا متوجه شدید که به کجا می‌خواهم برسم؟! حالا به‌عنوان اجمال یک اشاره می‌کنم و رد می‌شوم. آن کسی که تظاهر به کفر می‌کند، [غرضی از این تظاهر دارد.] او نمی‌خواهد از آزادی خودش استفاده کند. تو در خانه‌ات تظاهر به کفر کن کسی به تو کاری ندارد، اعدامت هم نمی‌کنند و حکم به ارتداد هم بر تو جاری نمی‌کنند! هیچ! تو می‌خواهی در ملأ تظاهر به کفر کنی! چه کسی به تو گفت که در ملأ تظاهر به کفر کنی؟! چه کسی چنین اختیاری به تو داده است؟!‌ تظاهر به کفر در ملأ غیر از تظاهر به کفر در منزل است! شما در منزل خودتان تظاهر به کفر کنید، کسی هم به شما کاری ندارد!