فطرت انسان و غایت خلقت

ذکر غایت خلقت در آیات قرآن

یا اینکه من‌باب‌مثال آیاتی که دلالت می‌کنند بر اینکه خلقت آسمان و زمین برای این است که شما به حق برسید؛ لِتَعلموا ﴿بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ﴾¹ عبارت است از عرفان، عبارت است از رسیدن به حق، این غایت برای خلقت انسان است.

منظور از عبادت همان عرفان به حق

یا من‌باب‌مثال آیاتی که می‌گویند: ﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ﴾² که می‌فرمایند: «غایت از خلقت عبادت است، منظور از عبادت همان عرفان به حق است». ﴿لِيَعۡبُدُونِ﴾ یعنی مقام عبودیت. به مقام عبودیت برسند یعنی به مقام عرفان و معرفت برسند. برفرض اینکه ما آن روایاتی را هم که در اهل تسنّن باشد قبول نکنیم، همین نفس ﴿لِيَعۡبُدُونِ﴾ به‌معنای نماز خواندن و روزه گرفتن نیست بلکه عبد باشد، عبد در صورتی است که انسان معرفت به مولا داشته باشد والاّ عبد نیست. این یک مسئله است.

شناخت مولا شرط لازم برای عبادت

ترتّب عبادت بر شناخت

لذا این مطلبی که از مرحوم آقا شیخ محمدعلی کاظمی نقل می‌شود بر این که ما به‌دنبال فلسفه و عرفان نمی‌رویم برای اینکه کاری به معرفت مولا نداریم که مولا کیست، وظیفۀ ما عبودیت است، مولا هر کسی که می‌خواهد باشد و دارای هر تعریف و حد و صفتی که می‌خواهد باشد، بنده در مقام عبودیت باید اطاعت کند،³ این دلیل کاملاً باطل است و از مرحلۀ عقل و منطق خارج است! چون تا انسان مولا را نشناسد نمی‌تواند او را عبادت کند، عبادت مترتّب بر شناخت است. همان‌طور ‌که می‌فرماید: ﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ﴾؛ تا اینکه عبادت کنند. این عبادت یعنی در مقام عبودیت بربیایند، یعنی نماز را بهتر بخوانند، کارشان را در دنیا بهتر انجام بدهند، بینش‌شان در دنیا بهتر باشد. لازمۀ عبادت کردن شناخت پروردگار است و همان‌طور که امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌فرماید: «ما عَبَدتَ الله خوفاً مِن ناره و لا طمعاً إلی جنّتِه بل وَجَدتُه أهلاً للعبادة فعَبَدتُک»⁴ معنای این کلام این است که آن عبادت، عبادت عبید است و آن عبادت، عبادت تجّار است. همان‌طور که می‌فرماید: این عبادت، عبادت واقعی است. لازمۀ «وَجَدته أهلاً» عرفان و شناخت است، چرا «وَجَدته أهلاً للعبادة»؟! چون او را شناخته است. بنابراین مطلب ایشان (مرحوم کاظمی) خالی از تأمل بوده و باطل است.