جلسه ۱۷

بحث تجری در مباحث علم و همین طور در جلد دوم کفایه و همین طور در مباحث اوامر در جلد اول کفایه، مرحوم آخوند این بحث را کردند گرچه در آنجا بحث را به آخر نرساندند و به عبارت دیگر مطلب را ناتمام رها کردند اما آنچه که مستفاد می‌شود به نحو اجمال، چون ما اگر بخواهیم بحث تجری را بکنیم، این کشیده می‌شود به مباحث قضا و قدر و اختیار و ترتب اختیار بر علل موجده و مسائلی که خارج از بحث است و جدا است، من حیث المجموع و مجمل این است که در تجری چون بحث بحث عقاب و ثواب است بنابراین اختیار و ارادۀ مکلف در ثواب و در عقاب دخیل است، اگر نگوییم در حسن و قبح قضیه دخالت دارد که آن به ما خیلی ربطی ندارد، حداقل در ترتب ثواب و عقاب، نیت مکلف و نیت فاعل مختار و مرید در این قضیه دخالت تام دارد. به جهت اینکه اگر ما بگوییم که نفس العمل فی الخارج و نفس الفعل فی الخارج، آن موجب عقاب و ثواب است لازم می‌آید که پروردگار متعال ظالم باشد چون بسیاری از مبادی فعلیه در اختیار مکلف و در اختیار فاعل نیست، چه بسا فاعل می‌خواهد عملی را انجام بدهد و فرض کنید همین که می‌خواهد آن عمل را انجام بدهد این عمل به واسطۀ بعضی از علل خارجی از حیطۀ قدرت او بیرون می‌رود و چه بسا اینکه ممکن است در بعضی از موارد عملی را انجام ندهد اما به واسطۀ بعضی از عوامل و علل خارجی بر او تحمیل می‌شود. مثل اینکه کسی بخواهد یک عمل حرامی را انجام بدهد، فرض کنید خمری را که در اینجا هست بخورد، همین که می‌خواهد خمر را بخورد گربه‌ای از اینجا رد می‌شود و می‌زند و آن لیوان را می‌ریزد، خب در اینجا ما باید بگوییم خداوند در اینجا نه تنها او را معاقب نمی‌کند بلکه یک ثوابی هم به او می‌دهد به خاطر اینکه این خمر را در اینجا نخورده!