مرتب سازی:
جلسه ۱۷
3فعل بر دو قسم است:
فعل یک موقع جنبۀ اجتماعی دارد و آن جنبۀ اجتماعی[مورد نظر است] و به عبارت دیگر نفس العمل فی الخارج مورد نظر است و بر او حسن و قبح تعلق میگیرد. و به عبارت دیگر اختیار و ارادۀ مختار و مکلف در ترتب حسن و قبح دخالت ندارد
یا اینکه اختیار و ارادۀ او در ترتب حسن و قبح دخالت دارد.
اگر فعل جزو آن نوع اول باشد، فرض کنید مانند افعالی که از فاعل سر بزند سواءٌ اینکه فاعل فاعل مختار باشد یا نباشد، سواءٌ اینکه این فاعل انسان باشد یا نباشد، ابر از آسمان باران میبارد، ابر در آن نزول مطر مختار نیست اما این نزول مطر موجب خیرات و برکات خواهد بود. در اینجا حسن و قبح به نفس آن فعل تعلق گرفته است و کاری به اختیار و ارادۀ او ندارد. دکتری است، مکتشفی است، یک ویروسی را کشف میکند، یک میکربی را کشف میکند، یک واکسنی را کشف میکند حالا او منظورش این بوده که با این واکسن چه مسائلی پیدا بشود، چه تخیلاتی در او بوده، چه مسائلی در ذهن او بوده، ما به آن کاری نداریم، الآن که این میکرب کشف شد موجب خیلی از مسائل و خیرات میشود یا الآن که این واکسن کشف شد موجب جلوگیری بسیاری از امراض و... میشود. حالا فرض کنید این واکسن را این شخص طبیب، خودش کشف کرده یا این واکسن را یک حیوانی کشف کرده، این دیگر برای ما فرقی ندارد. در اینجا حسن و قبح به نفس الفعل بدون دخالت در نیت و غرض فاعل[ تعلق گرفته است.] خب ما به این نقطه و این مرحله کاری نداریم.
اگر فعلی از فاعل مکلف سر بزند که طرف این فاعل، عقاب و ثواب است و به عبارت دیگر فاعل، طرفش خداست و خداوند متعال بر اساس تکلیف، فاعل را معاقب یا مثاب قرار میدهد، طبعاً در اینجا فاعل در این فعل دخالت دارد یعنی حسن و قبح در نیت فاعل، در اینجا دخیل است.