اهمیت تاریخ و فهم عرفی در استنباط احکام فقهی

تلمیذ: شما قبول دارید که یک‌سری منافع محلّله الآن برای بعضی از اشیاء پیدا شده است. نمی‌توانیم اینجا به‌عنوان استصحاب قهقریٰ بگوییم که آن موقع نبوده است.

استاد: ببینید می‌توانیم برای شراب هم استفادۀ محلّله درست کنیم حتی به‌عنوان دارو و غیره، ولی صحبت در این است که آیا فرد در آنجا استفادۀ دارو می‌کرد؟!

تلمیذ: آن موقع مصداق نداشته است.

استاد: اصلاً آن زمان نبوده است، پس مطلب این است. پس نگویند که در آن زمان هم همین بوده است، بلکه اصلاً آن زمان اصلش برای حرام بوده است و روایت هم برای آن آمده است! الآن استفادۀ حلالش چه چیز است؟ این طنبک¹ و تار و غیره که الآن می‌زنند همان موقع هم وجود داشته‌اند، پس مجلس غناء و غیر غناء نداریم، یک غناء بیشتر نداریم که آن هم حرام است!

اهمیت مطالعۀ تاریخ و تأثیر آن در عوض کردن فهم انسان

آن‌وقت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ به من این را فرمودند که ببین این حکایت در این کتاب که یک حکایت تاریخی است، اصلاً فهم انسان را نسبت به مسائل عوض می‌کند. این مسئله خیلی مهم است! تاریخ خیلی مهم است! مطالعۀ وضع مردم، اقتصاد مردم در آن موقع، نحوۀ معاملاتشان، نحوۀ داد و ستدشان، عنایتی که آنها به متاع خود داشته‌اند، مخصوصاً در باب دیات، زکوات، خمس، اینها مسائل مهمی هستند! مطالعۀ احوالات اهل آن زمان مهم است! حالا یک ‌مثال برای شما بیان می‌کنم:

زکات در نه چیز است؛ نقدین، اغنام ثلاثه، غلات اربعه (گندم، جو، کشمش و خرما) که نه‌تا می‌شود. الآن می‌گویند که منظور از غلات اربعه، ارزاق عمومی است؛ لذا به اشیاء دیگر هم زکات تعلق می‌گیرد، مثلاً به برنج و امثال‌ذلک هم زکات تعلق می‌گیرد. مشکلی که در اینجا هست این است که این روایاتی که در باب غلات اربعه داریم از زمان پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم تا زمان امام حسن عسگری و امام زمان علیهماالسّلام و هفتاد و پنج سال در زمان غیبت بوده‌اند، در جایی نداریم که بفرمایند: به چیزهای دیگر هم زکات تعلق می‌گیرد! البته به عدس و... داریم اما از باب استحباب، نه به‌عنوان وجوب.²