معنای لغوی و فقهی ارتداد

استاد: ﴿لاٰ يَعْصُونَ اَللّٰهَ مٰا أَمَرَهُم﴾ در مقام اختیار است. در مقام جبر که عصیان معنا ندارد!

تلمیذ: درست است. ﴿لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ﴾؛¹ آیا این عمل همان سجده نیست؟!

استاد: سجده است دیگر.

تلمیذ: یعنی عمل کردن سجده است.

استاد: بله، همان سجده است.

تلمیذ: ما می‌خواهیم همین را بگوییم.

استاد: نه‌اینکه سجده به‌معنای عمل کردن است! وقتی که ملائکه می‌روند تا اینکه قوم عاد را عذاب کنند، نمی‌گویند که در حال سجده هستند!

تلمیذ: چرا؟! عمل می‌کنند دیگر؟!

کیفیت سجود و رکوع ملائکه

استاد: سجده یک عمل خارجی است، ملائکه رکوع می‌کنند، سجود می‌کنند، تسبیح می‌کنند، هر کدام از اینها اعمال مختلفه‌ای هستند. آن‌وقت رکوع هم همین‌طور است، سجده هم همان است. یعنی اگر شما چشم دلتان باز شود سجدۀ ملائکه را ببینید، آنها را در حال سجده غیر از رکوع می‌بینید؛ والاّ خاک نیست، همان حال توجهی که دارند آن حال را سجده می‌گویند. لازم نیست که به خاک سجده کنند. ما باید به خاک سجده کنیم. سجدۀ آنها به غیرخاک است و سجدۀ ما به خاک است. رکوع آنها به غیر از روی زمین است و رکوع ما روی زمین است. آنها در آسمان‌ها و محلّ خودشان رکوع می‌کنند و ما باید روی زمین و کرۀ خاکی رکوع کنیم، مثل اینکه ما از کرۀ زمین به کرۀ ماه برویم، حالا چون به کرۀ ماه رفتیم آیا پس باید برای سجده سرمان را بالا کنیم؟! نه، آنجا هم باید سرمان را به این حالت روی زمین بگذاریم.

تلمیذ: آیا آنجا [مثل] عالم ماده شکل دارد؟

استاد: بله، شکل دارد؛ نداشته باشد که نمی‌کنند.

تلمیذ: پس چطور عمل می‌کنند؟! در بعضی از روایات داریم بعضی از ملائکه همیشه در حال رکوع هستند، بعضی از ملائکه همیشه در سجود هستند، بعضی از آنها دائماً در حال قیام هستند،² درعین‌حال ﴿وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ﴾ این چطور می‌شود که هم عمل به امر می‌کنند و هم دوامشان در آن حال است؟!