جلسه66

در بیابان گر به شوق كعبه خواهی زد قدم ** سرزنش ها گر كند خار مغیلان غم مخور

خب این حكم حرجی و این شدّت را برای وصول به آن مثوبات ممكن است یك عبدی به خود بخرد و اینها را انجام بدهد و یا اینكه فرض كنید كه حالا درخود احكام حج از باب رخصت نه عزیمه، وقتی كه استطاعت شرط برای این حج می شود از باب این رخصتی كه خب در اینجا هست، حالا اگر كسی نه، ولو متسکعاً و حرجیاً، این حجّ انجام بدهد، آیا می توانیم بگوئیم كه اصلاً حج او باطل است یا اینكه نه؟ تازه خدا به او ثواب بیشتری هم می دهد، می گوید خودش را به مشقّت انداخته، خودش را فرض كنید كه به هلكات انداخته برای رسیدن به محبوب و برای انجام دادن مناسك و اینها. یعنی عقلاء نمی توانند فرض كنید كه من باب مثال در اینجا بیایند و به مقتضای قاعدۀ عقلی، حرج را بردارند، حرج ظلم به حساب نمی آید. وقتی كه انسان یك عملی را انجام بدهد، مثلاً عمل عبادی را انجام بدهد با حرج، فرض كنید كه عقل[حکم به بطلان این عمل بکند بخاطر حرج، عقل چنین حکمی نمی تواند بکند] چون ضرر كه در اینجا متوجّه نمی شود، بله اگر به واسطۀ این مشی پای انسان آسیب ببیند، فلج بشود، قرحه ای در آن پیدا بشود، خب موجب قطع عضو بشود، موجب چه بشود ، خب می رود [تحت] قاعدۀ لاضرر و در اینجا منهی است، یعنی هم عقلاً و هم شرعاً می توانیم بگوئیم در اینجا نهی آمده و امّا اینكه نه یك شخصی بر خودش تكلّف ایجاد می كند، خودش را به كُلفت می اندازد، طلباً لرضایت مولا، خب در این صورت ما دلیل عقلی نداریم بر اینكه فرض بكنید كه حالا این عقلاً خلاصه خلاف باشد، یك همچنین چیزی نیست .

فقط تنها مسأله ای كه باقی می ماند همین جنبۀ شرعی قضیه است چون حرج، می توانیم بگوئیم انواع و اقسامی دارد. یك قسم از حرج هست، آن قسمش كه البتّه در باب تكلیف ما لا یطاق می رود خب آن عقلا اصلاً ممتنع است، یك قسم حرج هست كه- آن طوری كه بیان می كنند- این موجب اختلال نظام می شود، خب این را عقل می توانیم بگوئیم كه حاكم است بر اینكه خب تكالیفی كه موجب اختلال نظام و معیشت می شود این در اینجا...