جلسه ۵6

فعلاً راجع به این مطلب بحث نداریم. ولی به طور کلی یک بحثی است و آن اینکه هر حکمی از نظر بقاء و از نظر عدم بقاء دائر مدار وجود و عدم ملاک خودش است. اگر ملاک برای حکم باقی باشد آن حکم هم هست و اگر ملاک نباشد طبعاً آن حکم نخواهد بود و در این مساله فرقی بین مکلف و غیرمکلف، بین عالم و غیرعالم، بین ناسی و غیرناسی نخواهد بود، ملاک برای حکم اگر باشد آن حکم هست اگر نباشد نیست. اگر قبل از نماز ظهر به تصور تحقق زوال، شما نماز ظهر را بخوانید ناسیا یا حتی علم به زوال هم داشته باشید چون ملاک برای وجوب نبوده آن حکم سر حد صلاة هم طبعاً منتفی می‌شود و وجوبی هم در کار نخواهد بود. و اگر آن ملاک باشد اما شما التفات نداشته باشید، باز آن صلاة محقق است گرچه شما ملتفت نباشید. من باب مثال شما بلند می‌شوید نماز ظهر را می‌خوانید بدون اینکه توجه داشته باشید به اینکه الان من باب مثال ظهر شده یا نشده، بعد انکشاف می‌شود که ظهر بوده یا خیال می‌کردید که فرض کنید که همۀ نمازهایتان را در خارج وقت خواندید به نیت ما فی ذمه، بعد مشخص می‌شود که در وقت بوده، این در اینجا نماز در وقت به حساب می‌آید نه اینکه ما فی ذمه در اینجا به حساب بیاید. این وجود و عدم وجود حکم، دائر مدار ملاک است.

بنا علی هذا اگر ما حکمی داشته باشیم که این حکم حکم امتنانی باشد، معیار در تحقق حکم امتنانی عبارت است از خود وجود امتنان علی العباد، آن ملاک می‌شود و اگر با این تحقق امتنان، مکلف یک عملی را انجام بدهد، شارع بر طبق این بر او حکم می‌کند. مثلاً من باب مثال اگر یک معامله‌ای از روی اضطرار انجام بگیرد شارع منتاً علی العباد آن معامله را باطل و لغو می‌داند. اگر یک معامله‌ای از روی اکراه انجام بگیرد شارع از باب رفع این حکم که ثبوتش امتنان است، از این باب آن معامله را لغو و بلا اثر می‌داند، در نتیجه معامله باطل است. این می‌شود حکم امتنانی. در احکام امتنانیه خود ملاک، تحقق و عدم تحقق امتنان است. اگر امتنان باشد آن حکم هست اگر امتنان نباشد طبعاً آن حکم نخواهد بود زیرا خود آن حکم به تنهایی و فی حد نفسه یک ملاکی برای خودش دارد که آن امتنان غلبه می‌کند بر آن[ملاک] و آن[حکم] را برمی‌دارد. وضو در هر حال دارای ملاک است، این وضو اگر باعث ضرر بشود آن ملاک امتنان می‌آید غلبه می‌کند بر ملاک خود وضو، وقتی که غلبه کرد پس بنابراین ملاک وضو برداشته می‌شود و وضو طبعاً باطل می شود. یعنی وقتی که یک اضرار بر نفسی در کار هست، آن اضرار بر نفس به جهت اهمیتش و به جهت منتاً علی العباد، آن می‌آید اصلاً آن ملاک برای وضو را رأساً برمی‌دارد. وقتی که اصلاً برداشت آن وقت اگر یک شخصی عالماً و عامداً بیاید با توجه به ضرر وضو، بیاید باز وضو بگیرد پس بنابراین وضوی او دیگر باطل است، این دیگر معنا ندارد که وضوی او صحیح باشد. این می‌شود احکام امتنانیه.