جلسه ۵1

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

عرض شد كه ضرر بر طبق عادات هر قوم و هر ملتی تفاوت پیدا می كند و رسومات و داد و ستدها و جهات عقلائیۀ در هر ملتی، این محدِّد ضرر و نفع در میان آن مجموعه را تشكیل می دهد.

مثلاً فرض بكنید كه من باب مثال در بعضی از جاها رسم و عادت بر این است كه معامله ای را كه انجام می دهند، چكی را كه در مقابل آن معامله شخص می پردازد، این چك به عنوان امانت در نزد یك شخص واقع می شود و همان شخص طرف حساب با این فرد قرار می گیرد به طوری كه دیگر او نمی تواند این چك را واگذار كند و واگذاری این چك به عنوان یك مسألۀ خلاف عرف تلقی می شود. ولی در بعضی از جاها معامله ای كه با چك می كنند حكم معاملۀ با پول نقد است، چطور اگر طرفین، مثلا مشتری پولی را بپردازد به بایع، بایع می تواند آن پول را در اختیار دیگران قرار بدهد، این چك هم حكم همان نقد را دارد و آن شخص می تواند این چك را در اختیار دیگران قرار بدهد. ظاهراً در جامعۀ ما همین طور است كه بدون اینكه از آن شخص سؤال كنند، می توانند با آن چك معاملۀ دیگری را انجام بدهند. روی این حساب، مسأله تفاوت پیدا می كند. در جوامع بر اساس قرار دادهای عقلائیه ای كه انجام می شود، این نفعها و این ضررها، محدَّد می شود، تعیین می شود، تبیین می شود.

بعضی آمدند ضرر را منحصر كردند به ضررهای حقیقی كه در زمان القاء خطاب شارع این ضررها وجود داشته مانند اضرار به نفس، اضرار به مال حقیقی و غیره، امّا ضررهای اعتباری كه بر اساس اعتبارات عقلائیه، آن ضررها به وجود می آید، آنها را از تطبیق این قاعده آمدند مستثنی كردند. ما باید ببینیم كه آیا این قاعده بر ضررهای اعتباریۀ عقلائیه هم منطبق می شود یا نمی شود؟