جلسه ۳۸

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

مرحوم آخوند، ایشان ضرر و نفع را متقابلان می گیرند به تقابل عدم و ملکه. می فرمایند که ضرر عبارت است از یک امر عدمی در وقت و در موقعیتی که مِن شانه أن یتَّصف بالنفع. اگر در جایی قابلیّت، قابلیّت انتفاع بود، بواسطۀ عدم الانتفاع، ضرر متحقّق می شود. بنابراین تقابل بین ضرر و نفع، تقابل می شود عدم و ملکه.

مرحوم محقّق اصفهانی بر ایشان اعتراض دارند و می فرمایند که ضرر عبارت است از عدم یک صفت یا حقّی از آن حدّ اکتمال و خلوّ الشیء عن حدّ الاکتمال، از آن حدّ تساوی. و نفع عبارت است از زیادة الشیء عن حد الاکتمال. یعنی اگر فرض کنیم در یک مقطع و در یک مورد یک صفت نافعه و یک امر نافعی می خواهد بر شیئی مترتّب بشود و نشد، به این ضرر نمی گویند. به این عدم النفع می گویند. یعنی فاصلی بین نفع و بین ضرر قائل هستند. بله اگر از آن حد اکتمال و تساوی یک نقصانی پیش آمد، مثل اینکه یک فردی به حسب عادی من باب مثال، این نه مقامی به او می دهند و نه موقعیّتی، بعد بیایند به این یک مقامی بدهند خب به این می گویند نفع، حالا اگر از آن حدّ عادی این را پائین بیاورند یعنی حقّ تصرف در امور را به او ندهند، این می شود ضرر. پس بنابراین ضرر به معنای عدم النفع نیست. بلکه به معنای خُلُوُّ الشیء است از آن حدّ متساوی. و این مساله، مساله ای است که باید دقت بشود. در بعضی از موارد اطلاق ضرر بر عدم النفع شده در حالتی که مسأله عدم النّفع است و با ضرر تفاوت دارد و مشمول قاعدۀ لاضرر نیست. به هر صورت، وقتی که این طور شد دیگر تقابل بین عدم و ضرر، تقابل عدم و ملکه نخواهد بود. به جهت اینکه ضرر زیر تساوی است و نفع فوق تساوی است. نه اینکه ضرر عدم النّفع است فی موردٍ من شأنه أن ینتفع. این اشکال اوّل.