جلسه ۳۵

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

مسالک و راههایی که برای تبیین مفاد قاعدۀ لاضرر و لاضرار بود عرض شد. بعضی ها لاضرر و لاضرار را به معنای نهی گرفتند، بعضی ها به معنای نفی در حکم نهی گرفتند. و هرکدام راههایی را برای تبیین و تفسیر این قاعده بیان کرده اند.

مسلک مختار که قبلاً هم اشاره شد، آنچه که به نظر می رسد - بعد از تبیین مسالک دیگر- این است که لاضرر و لاضرار دو صیغه ای هستند که از نقطۀ نظر معنا با یکدیگر تفاوت دارند. ضرر مصدر باب ثلاثی است و در اینجا به معنای اسم مصدر است آنچه که مصدر است ضرّاً است؛ ضرَّ، یَضُرُّ، ضرّاً. ضرر اسم مصدر است که به معنای نفسُ الضرر است، نفسُ المنقصه است. معنای لاضرر در اینجا نفی منقصت خارجی است، سواءٌ این منقصت از ناحیۀ شخصی به شخص دیگر باشد، در اینجا شارع نفی می کند، سواءٌ این منقصت از ناحیۀ خود شارع به مکلفین باشد، در اینجا هم نفی این منقصت شده. در هر دو صورت در اینجا ضرر به معنای تسری فعلی از فاعل نیست بلکه به معنای نفسُ المنقصه است. روی این بیان لاضرر معنایش می شود، نفیُ الحکم الضرری، به عبارت دیگر نفی جعل حکم ضرری در عالم انشاء. در اسلام و در تشریع اسلامی حکم ضرری جعل نشده. این حکم ضرری چه ابتداءً جعل نشده است، مثل اینکه شارع جعل بکند وجوب وضو را برای کسی که ماء برای او ضرر دارد. وجوب صوم را برای کسی که صوم به حال او مضر است، با لاضرر نفی جعل حکم ضرری می شود در اینجا. و چه اینکه نه، نه اینکه حکم جعل نشده ابتداءً بلکه زمینۀ جعل حکم را هم شارع در اینجا برداشته . یعنی شارع در اینجا آمده و اصلاً زمینۀ برای جعل حکم ضرری را منتفی کرده.

حالا می رسیم در حدود و دائرۀ این مفاد لاضرر که بعضی ها آمده اند در اینجا گفته اند که معنای لاضرر یعنی حکم ضرری جعل نشده. یعنی در ضمن احکام اسلامی، در ضمن احکام شرع، ما حکم ضرری نداریم، ولی این دلالت نمی کند بر اینکه ممکن است در یک جا برای یک موردی ما حکم نداشته باشیم، نه ممکن است در یک جا مورد، مورد ضرر باشد و برای رفع آن ضرر حکمی نداشته باشیم، اشکال ندارد. یعنی در قوانینی که جعل شده است در شرع، در آن قوانین حکم ضرری نیست ولی آیا در هر مورد ضرری هم شارع حکم به عدم ضرر در آنجا دارد؟ نه، یک همچین قاعده ای این مطلب را بیان نمی کند.