قاعده لاضرار؛ نهی تحریمی یا نفی حکم ضرری؟

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

كلام مرحوم شیخ الشریعه در استفادۀ نهی تحریمی بود از جملۀ لاضرر و لاضرار، البته ما بعداً در مقام توجیه و تقریب تفاسیر متفاوتۀ از این كلام در آنجا عرض می كنیم كه ولَوْ این كه این جمله دلالت نهی تحریمی بكند، در عین حال كلام مرحوم شیخ الشریعه وافی به دلالت این جمله بر معنای مراد و بر مصادیق مورد نظر نیست بلكه بالاتر است.

اشكالی كه وارد می شود بر كلام شیخ الشریعه این است كه در جملۀ اول كه دارد لاضرر، ضرر اسم مصدر است و در اسم مصدر انتساب به فاعل معنا ندارد بلكه خود نفس آن طبیعت خارجی و طبیعت حقیقۀ آن ضرر مطرح است بدون انتساب به جهت فاعلی، چطور اینكه در همۀ اسم مصدرها مسأله همین است؛ وقتی كه من می گویم شما خوب صحبت كردی، قول شما خوب بود، این مصدر انتساب به فاعل دارد ولی یك وقتی می آییم نظر می كنیم روی خود آن جهت خارجی مقال، می گوییم «هذا المقال یكون حسنا، مستحسنا» یعنی این گفتار، گفتار خوبی است؛ این كلام، كلام خوبی است؛ مفاد، مفاد خوبی است؛ در اینجا خود آن معنای مصدری مورد لحاظ است، وقتی كه خودش مورد لحاظ شد، بنابراین لاضرر، نفی می كند این معنای خارجی را كه همان معنای اسم مصدری باشد و وقتی ما می توانیم با نفی این معنای ضرر خارجی به یك مفادی برسیم، دیگر به چه دلیل شما معنای اخباری را بر می گردانید مجازاً به معنای نهیی و انشایی؟ این كه دلیل ندارد. 

اگر ما دلیل و قرینۀ معینه داشته باشیم برای اینكه از این لفظ معنای مجازی اراده شده، چطور اینكه در ... فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِي اَلْحَجِّ … ﴿البقرة، ١٩٧﴾ اینطور می فرمایند گر چه در آنجا هم محلّ بحث است كه چون خداوند متعال نفی رفث و فسوق و جدال خارجی می كند و از آن طرف ما می بینیم كه این رفث و فسوق و جدال در خارج واقع می شود و خداوند حكیم و صادق هم كه دروغ نمی گوید، اینها مجموعاً قرینه می شوند که و لا رفث و لا فسوق و لا جدال اصلاً ابتداءً این در معنای نهیی در اینجا استفاده شده مجازاً، مانند فرض كنید رأیت الاسد فی الحمام كه در اینجا اولاً بلا اول متكلم آن حیوان مفترس را قصد كرده و أسداً را به عنوان مجاز بكار برده؛ البته در لا رفث و لا فسوق در آنجا می آییم می گوییم كه نه، آن هم باز معنا، معنای نفی است و دلیلی بر نهی نیست؛ حالا ما بنابر اشكالاتی كه در اینجا شده داریم مطرح می كنیم هنوز مانده به چیز...