جلسه ۱۷

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

بحث بر سر مفاد ضرر و ضرار است که ضرر به چه معنایی است و ضرار به چه معنایی است؟

دربارۀ ضرر، همان طوری که عرض شد، بحث از مفاد این قاعده برای این جهت است که ما بدانیم که شارع در آن موقعیت تشریع خودش چه نوع ضرری را برای ترتب اثر دخیل دانسته؟ و از حدودی که شارع در آن حدود این قاعده را اجرا کرده ما به یک ملاک کلی برسیم در هر موردی و در هر زمانی و منطبق با هر عرفی. البته این را به عنوان مقدمه عرض می کنم ولی بحثش را ما برای بعد باید بگذاریم در اینکه آیا نظر شارع روی ضرر عرفی است یا اینکه بحث روی ضرر شخصی است و یا اینکه بحث روی ضرری است که خود شارع آن ضرر را [به وجود آورده] چون بر خلاف قوانین مدوّنۀ خودش هست، آن ضرر را تصویب می‌کند گرچه ممکن است در یک عرفی، آن ضرر به حساب نیاید. مثلاً اگر یک شخصی در یک جایی، در یک عرفی، خودش را با بعضی از قوانین آن عرف مجبور است تطبیق بدهد، آیا می‌توانیم بگوئیم که شارع به مقتضای تطبیق قوانین با این شخص برخورد می‌کند یا اینکه برای خودش حساب و کتابی دارد؟ روی این حساب مسائلی که در مملکت، چه در مملکت اسلامی یا در ممالک غیر اسلامی، جاری و حاکم است به مقتضای قوانین، ما باید ببینیم که آن قوانین ممضای شارع هست تا بر طبق او این قاعده جاری بشود یا اینکه نه ممضای شارع نیست؟ پس بنابراین، بحث از اینکه این قاعده در چه موردی در زمان شارع می‌آمد و در روایات چه نحوه استدلال بر این قاعده شده، مهمترین بحث ما در این قاعده است که ما را به یک ملاک کلی برساند و حتی از بحث تکلیفی و وضعی همّ مهمتر است چون آنها مترتب بر این است.