جلسه ۱۷

دربارۀ ضرر همانطوری که لغویین بیان کردند، ضرَّ به معنای تحمل ضرر است. ضرّه و اضرَّ این را به یک معنا گرفتند هم ضَرَّ را به معنای لازم گرفتند که به معنای متضرر شدن است و هم ضَرَّ به معنای افعال آمده که به معنای ضرر زدن است، روی این حساب ضرر اسم مصدر می‌شود که نفس الحَدَث و نفس الماده در اینجا طرد شده و رفع شده، لا ضرر به معنای این است که ضرری وجود ندارد، در تشریع اسلامی ضرری نیست، چه اصل تشریع، تشریع ضرری باشد یا مسبِّب ضرر باشد، ضرر بالتسبیب باشد، هر دو فرق نمی‌کند، راجع به این قضیه بعداً صحبت می‌کنیم.

در مورد ضرار، ضرار از باب مفاعله است، لغوییّن ضرار را به معنای اضرار معنا کردند، ضارّهُ ای اضّربه، گرچه در باب مفاعله گفته‌اند به معنای مشارکت می‌آید، یعنی این به او ضرر می‌زند و او به این ضرر می‌زند، چنانچه ما باب مفاعله را در اینجا به معنای مشارکت بدانیم و قائل بشویم به اینکه باب مفاعله اصلاً و وضعاً برای مشارکت در یک شیء است مگر ما استثنی بالدلیل، در اینجا ضرار به معنای اضرار دو نفر به همدیگر است، مفاد قاعده این می‌شود، نه این می‌تواند به شخصی ضرر بزند و نه او در مقام مقابله می‌تواند به این ضرر بزند، یعنی ابتداءً اگر یک شخصی ضرر بزند فرض کنید که یک ضرری وارد کرده، ضرر جُرحی وارد کرده، نقص در اموالی وارد کرده، نقص در عرضی وارد کرده و امثال ذلک، حالا، طرف در مقام مقابله به آن مقداری که این شخص ضرر زده، این را جبران می‌کند، این ضرر به حساب نمی‌آید، چون وقتی که یک عوضی یک شخص می‌دهد در مقابل آن معوض رفع آن عوض را می‌کند و خسارت عوض را برمی‌دارد. 

در بیع وقتی که شما یک پولی را می‌دهید و از جیبتان یک پولی می‌دهید، این یک خسارتی به شما وارد شده. حالا اگر این معوضی داشته باشد آن معوض رفع این مالی را که از جیب رفته می‌کند، اگر نداشته باشد خب این خسارت هست. آن شخصی که مقابله می ‌کند با اضرار این شخص، اگر در حدّی باشد که او وارد کرده، خب ضرری به این وارد نکرده، این رفع آن خسارت شده، امّا اگر آمد اضافه کرد، از آن ناحیه آن اضرار می‌شود، لا تَظلمونَ و لا تُظلمون.