بررسی «لاضرر» در حدیث شفعه و منع فضل ماء (3)

اشکال سوم این است که، در جواب سومی که داده شده، در قضیۀ سَمُره گرچه لاضرر دلالت بر نهی تکلیفی می‌کند لاضرر و لاضرار در آنجا دلالت بر حرمت اضرار به غیر می‌کند ولی در اینجا در حدیث شفعه به مقتضای تناسب بین حکم و موضوع لاضرر دلالت بر جعل حکم تشریعی می‌کند. آن حکم تشریعی چیست؟ آن همان اخذ به شفعه است. و منافاتی ندارد که یک جملۀ واحد در هر سیاقی یک معنای متفاوتی بدهد. چون در قضیۀ سَمُره مسألۀ اضرار به غیر بود در آنجا حکم تحریمی را افاده می‌کند.در مسألۀ شفعه لازمۀ ضرر جعل حکمی است که رَدّ ضرر را در آنجا بکند در اینجا اخذ به شفعه جعل شده و بین این دو هم هیچ گونه منافاتی نیست. 

این جوابی که داده شده به نظر خالی از وجه نیست، خالی از تأمل نیست به جهت اینکه، ما یا باید این کلام لاضرر و لاضرار را حمل بکنیم بر یک معنای مشترک که آن معنای مشترک هم در مورد قضیۀ سَمُره مصداق داشته باشد و هم در مورد قضیۀ شفعه. یا اینکه ما باید قائل باشیم بر اینکه لاضرر به اشتراک لفظی در دو معنا وضع شده. یک معنا حرمت تکلیفیه هست و یک معنا حرمت وضعّیه است. و چون اشتراک وضعی نیاز به دلیل دارد، بنابراین مسألۀ اشتراک لفظی منتفی می‌شود. می‌ماند قضیۀ عموم المجاز یا اشتراک معنوی. در قضیۀ اشتراک معنوی، ما یک معنای جامعی که هم حرمت تکلیفی را برساند و هم حرمت وضعی را بخواهد برساند، ما در آنجا باید ببینیم آیا داریم یک همچنین چیزی یا نداریم؟ لا شکَّ و لا شبهه که بین حرمت تکلیفی و بین حکم وضعی تفاوت وجود دارد و نمی‌شود یک وجه جامعی در اینجا پیدا کرد برای جعل هر دو، هم جعل حکم تشریعی، حکم تحریمی، و هم حکم وضعی. که حکم تحریمی‌اش همان حرمت ضرر و اضرار به غیر است. حرمت وضعی آن جعل اخذ به شفعه است در مورد شفعه. ولکن اگر ما لاضرر و لاضرار را به معنای حرمت ضرر به غیر قرار دادیم، لازمۀ آن ضرر و لازمۀ آن حرمت، استجلاب یک حکم وضعی است که به واسطۀ آن حکم وضعی رفع آن ضرر بشود. بنابراین می‌توانیم بگوئیم که لاضرر، نتیجۀ لاضرار است. وقتی که لاضرار از نقطۀ نظر حکم تکلیفی تمام شد، آن وقت لاضرر می‌آید در اینجا جبران می‌کند. جبران لاضرار به انواع و اقسامی ممکن است باشد. در یک جا ممکن است خود شارع در آنجا جعل حکم کرده که تدارک ضرر است، در یک جا جعل حکم نکرده و او را به اختیار و بناء عقلاء و اهل خبره گذاشته است که این بحثهایش بعداً همه می‌آید.