دلیل عقلی بر قاعده لاضرر

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

عرض شد که قاعدۀ لاضرر بر طبق ارتکاز فطری و عقلی، عقل، مستقل به حکم به آن است و ملاک در این حکم عقل، همان قبح ظلم است که قبح ظلم یکی از مستقلّات عقلیّه است.

در باب مستقلات عقلیه، لولا وجود دلیل از طرف شارع هم، ما می‌توانیم و باید به مستقلات عقیله ملتزم بشویم. مثلا در باب برائت عقلیه، ملاک در باب برائت، قبح عقاب بلا بیان است و قبح عقاب بلا بیان مسَّبب از قبح ظلم است، بنابراین عقاب بلا بیان هم قبیح است ولذا برائت عقلیه در احکام غیر موصولۀ به ما، جاری می‌شود، چه عدم وصول از باب اجمال در دلیل باشدیا از باب تعارض در دلیل باشد و یا از باب فقدان دلیل، همین طور در مسألۀ قاعدۀ لاضرر هم چون ضرر از نقطۀ نظر حمل مصداقی با ظلم برابر است بنابراین به مفاد قبح ظلم، قبح ضرر هم در اینجا جاری می‌شود و جزء مستقلات عقلیه به حساب می‌آید و نه تنها اصل ضرر قبیح است بلکه عدم جبران و عدم ما ینتفی الضرر بوقوعه و وجوده هم، خودش ضرر آخر، فلهذا آن هم ظلم است و دفع ظلم واجب است و ایتان ظلم حرام است پس بنابراین غرامتی که مترتب بر ضرر هم می‌شود آن هم جزء مستقلات عقلیه است. 

فعلی هذا در این قاعدۀ مهمه ما نیازی به ادلۀ شرعیه نداریم بلکه ثبوت این قاعده عند العقل برای ترتب آثارش کفایت می‌کند و شاید این قاعده از نادرترین قواعدی باشد که ادلۀ شرعی در بیان این قاعده در بیان جعل نیست بلکه در بیان حکایت است. 

بسیاری از قواعدی که ما داریم این قواعد از نقطۀ نظر شارع مجهول است یعنی عرف بیانی در اثبات این قاعده ندارد. فرض بکنید بر اینکه قاعدۀما یُضمَنُ بصحیحه یُضمَنُ بفاسده و یا قاعدۀ عدم حرج و امثال ذلک، اینها قواعدی هست شرعیه که شارع اینها را جعل کرده ولی بعضی از قواعدی هست که اینها جهت عرفی دارد مثلاً قاعدۀ اتلاف، من اتلف مال الغیر فهو ضامن، این قاعدۀاتلاف مستفاد از حکم عرف است.