جلسه ۴۳۹

بناءًعلیٰ‌هذا درصورت عدم وصول مكلف به یكی از اطراف حالا چه به‌واسطۀ فقدان یكی باشد حقیقتاً و یا به‌واسطۀ فقدان یكی باشد حكماً مثل اینكه در دسترس نباشد و یا به‌واسطۀ فقدان یكی تشریعاً و تنزیلاً كه مورد، محل ابتلاء برای تناول باشد، در هركدام از این سه‌تا آن علت مبقیه ازبین خواهد رفت و آن‌وقت در بقاء علت مبقیه درصورت فقدان، آراء مختلف است؛ بعضی‌ها مثل مرحوم آخوند فقدان را موجب زوال علت محدثه نمی‌دانند زیرا استصحاب علم اجمالی سابق موجب تنجّز تكلیف بالنسبه به آن‌طرف باقی هم هست.¹ بعضی‌ها هم مانند مرحوم نائینی فقدان یكی از طرفین را بنا بر یكی از دو قولی كه ترجیح دارد موجب انتفاء علم اجمالی می‌دانند.² البته قوام علم اجمالی به وجود طرفین یا اطراف هست و وقتی كه طرفین مفقود شدند مثل این است كه از اول علم اجمالی نبود و تفاوتی ندارد؛ دلیلی که ایشان بر این مسئله اقامه می‌كنند این است كه بالأخره در خارج علم اجمالی نسبت به طرفین شبهه در خمریت إلیٰ‌ماشاءالله داریم و آنچه كه مورد ابتلاء مكلف هست آن طرفین شبهه‌ای است كه با او برخورد می‌كند والاّ هزارتا طرفین علم اجمالی الآن در خیابان هست و ارتباطی به ما ندارد، صدهزارتا در دنیا است كه یكی با دیگری اشتباه می‌شود ولی هیچ‌كدام از اینها دامن‌گیر مكلف نیستند یعنی منجّز برای مكلف نیستند الاّ آن موردی كه مكلف درقبال این مورد قرار بگیرد که در آنجا منجّز هستند والاّ الآن در شوارع [بااینکه] اشتباه طرفین در علم اجمالی آن‌قدر زیاد هست ولی هیچ ارتباط و تعلقی به ما ندارد. آنها برای خودشان هزارتا موارد شبهه هستند ولی ربطی به ما ندارد. وقتی علم اجمالی منجّز است كه این تعلقی به مكلف در حوزه و در حیطۀ وجودی خودش پیدا بكند و آن موقع این نسبت به او منجّز است اما آن علم اجمالی كه مثلاً الآن در سوق خان بین رطب غصبی و رطب غیر غصبی وجود دارد ارتباطی به ما كه الآن در مدرسۀ دار الشفاء نشسته‌ایم ندارد كه آن علم اجمالی شامل حال ما بشود! یا آن زیت كه الآن در گذرخان مشتبه بین متنجس و غیر متنجس است آن مربوط به فروشنده و خریدار است و ارتباطی به ما كه در اینجا هستیم ندارد.