جلسه ۴۳۱

پس در اینجا وقتی كه موضوع برای علم اجمالی محقق شد فرق بین تأخّر اضطرار و تقدم اضطرار چیست كه در تأخّر اضطرار قائل به حرمت هستید ولی در تقدم اضطرار قائل به اباحه هستید؟! می‌گوییم که اگر اباحه آمد یكی از اطراف از تحت علم اجمالی خارج می‌شود لذا علم اجمالی دیگر قائم به اطراف نیست بلکه قائم به نفس است و نفس محقق برای موضوع علم اجمالی است حالا چه اضطرار مقدّم باشد یا اضطرار متأخّر باشد خب چه فرقی در اینجا هست كه شمای مرحوم شیخ در رسائل بین این دو فرق گذاشتید؟! البته مرحوم آخوند در هردو قائل به برائت است ولی در حاشیه‌ای كه بر فرائد دارد تبعاً للشیخ در این قسم دوم حکم بر احتیاط كرده است؛ در آنجایی كه علم اجمالی مقدّم بر اضطرار باشد كه مانحن‌فیه راجع به این مسئله است.

توضیحی در باب اضطرار متقدم و متأخر

حالا روی این جهت اگر مرحوم شیخ این مسئله را مطرح كند كه این اضطرار بعد از علم اجمالی منافاتی با استصحاب ندارد یعنی وقتی كه علم اجمالی حاصل شد، حصول علم اجمالی موجب احراز و موجب ثبوت حكم به اجتناب است و این حكم به اجتناب كَما أنّه یتعلَّق بِالمضطر إلیه یتعلّق بِغیر المضطر إلیه، إنّما الخارج عن الطرفین عن الحكم المضطر إلیه و یَبقی غیر مضطرٍ إلیه بِحاله و بِحکمه و بِحیاله اگر این مسئله را مطرح كردند كه حكم به علم اجمالی شامل طرفین خواهد شد به‌واسطۀ اضطرار مضطرٌ إلیه خارج می‌شود. شبهه در اینجا نسبت به بقاء حكم متولد از علم اجمالی می‌شود و استصحاب آن حكم علم اجمالی در اینجا می‌آید. اگر این مسئله باشد ما نقل كلام در همان قسم می‌كنیم و می‌گوییم که خدا خیرتان بدهد همین مطلب را ما در مورد اضطرار متقدم می‌گوییم؛ می‌گوییم که در اضطرار متقدم آیا نفس اضطرار متقدم می‌آید علم اجمالی را كه محقق موضوع برای تكلیف است ازبین می‌برد یا به علم اجمالی كاری ندارد؟! می‌گوییم که نه، به علم اجمالی كاری ندارد یعنی اضطرار ـ همان‌طوری‌كه صحبت شد ـ هیچ دخالتی نسبت به تحقق موضوع اضطرار ندارد بلكه اضطرار حكم خاص به خودش را دارد حالا چه این خمر حرام باشد چه خمر حلال باشد اضطرار می‌گوید که شرب این واجب است، چه حكم اضطرار را از باب ورود بدانیم یا از باب حكومت بدانیم اضطرار می‌آید بر آن حكم اوّلی حاكم می‌شود و می‌گوید که حرمت در اینجا حاكم بر این فعل خارج است تا مادامی كه من نباشم اگر من باشم در اینجا حكم حلیت دارد.