جلسه ۴۳۰

کاربرد فرق بین فعلیت و تنجّز در اجتهاد و استنباط

فرق بین فعلیت و تنجّز در خیلی از موارد فقهی به‌درد می‌خورد و مجتهد هرچه بیشتر روی این مسئله كار بكند به نتایج بهتر و روش روشن‌تر و واضح‌تری برای استنباط می‌رسد! در خیلی از موارد شما می‌بینید كه تكلیف تنجّز دارد اما فعلیت ندارد و بعد از علم فعلیت پیدا می‌كند.

من‌باب‌مثال غصب؛ اجتنب عن الغصب در هر حالی هست؛ چه مكلف عالم به غصبیت باشد چه جاهل باشد فرقی نمی‌كند وقتی كه مكلف نسبت به غصب جاهل بود آن خطاب اِجتنب عن الغصب در مقام تنجّز باقی است منتها چون جاهل است حكم ظاهری بر جواز تناول و جواز تصرف یا ملكیت و امثال‌ذلك است؛ می‌تواند این را استفاده كند، اگر میو‌ه‌ای هست می‌تواند آن را تناول كند چون عالم نیست و خیال می‌كند میوه‌ای است که از آن اعراض شده یا حكم به غصبیت و اینها ندارد.

یا اگر نسبت به دخول شهر غفلت داشته باشد در اینجا افطار می‌كند و بر افطارش هم إثمی مترتب نیست ولی بعد این وقتی كه عالم بشود قضاء فعلیت پیدا می‌كند و آن موقع تكلیف بر او فعلیت پیدا می‌كند.

معنای فعلیت تكلیف

فعلیت تكلیف یعنی ترتّب آثار الزام تكلیف بر مكلف، این معنا معنای تكلیف است. الزام مكلف چه اثری دارد؟ اثرش این است که اگر در وقتش باشد اداء است یا اگر در غیر وقتش باشد قضاء است اگر شخص الآن عالم به غصبیت نیست و تناول كرد بعد از تناول متوجه شد که غاصب بود و این مال یتیم بود حالا چون حكم ظاهری جواز تناول بود الآن نباید برود غرامتش را بپردازد؟! پس لازم نیست حتماً در هنگام تناول تكلیف برای انسان فعلی باشد اگر شما بگویید كه تكلیف اصلاً تنجّز ندارد و در مقام انشاء است این اصلاً معنا ندارد و این خلاف است یعنی اصلاً خلاف وجدان است.