جلسه ۴۲۵

همان‌طوری که قبلاً عرض کردیم چون مکلف در مقام قصد فعل به نیت دیگر است لذا شاعر به آن مسئلۀ فعل نیست.

بله! حالا ما این حکم واقعی را در اینجا عرض می‌کنیم که این مسئله در مورد اکراه و اضطرار هم همین‌طور است و فرقی ندارد لذا ما در اینجا از یک طرف نمی‌توانیم جعل حکم مماثل را به‌عنوان تامّ و تمام برای جبران مصلحت تالفه و برای جبران آن مفسدۀ ملزمه بدانیم و از یک طرف دیگر نمی‌توانیم رفع در اینجا قائل بشویم یعنی اصلاً در اینجا حکمی نیست ما می‌بینیم شارع در مقام اکراه و در مقام اضطرار آمده حکم جعل می‌کند یعنی جعل جعل الزام است این جعل الزام را چه باید کرد؟! یعنی الزامی که شارع در اینجا آورده این الزام در مقام تکلیف است و اگر شخص به این الزام ترتیب اثر ندهد معاقب است. این معنا معنای جعل مماثل است.

عدم انکشاف واقع، ملاک احکام ظاهریه

لذا در این قضیه آن نکته که به نظر می‌رسد این است که مسئله نه بر مبنای مرحوم کمپانی که در اضطرار قائل به حلیت واقعی درقبال آن حلیت تکلیفیه بِما هو هو شدند نه مانند افرادی که اصلاً قائل به رفع حکم هستند هیچ‌کدام نیست. بعضی‌ها قائل به احکام ظاهری هستند درحالی‌که در احکام ظاهریه ملاک عدم انکشاف واقع است ولی در مانحن‌فیه واقع همین اضطرار است و واقعی ماورا اضطرار وجود ندارد. در حکم ظاهری که در مقام شک قائل به احکام ظاهریه شدند به معنای این جعل مماثل است لولا انکشاف الواقع و عند انکشاف الواقع یرتفع الأحکام الظاهریة و آن احکام واقعی باید بیاید در جای خودش قرار بگیرد ولی موطن ما و مانحن‌فیه عبارت از نفس موقع اضطرار است و اضطرار که دیگر واقع و غیر واقع ندارد ولی در مورد الخطاء و النسیان این را حرف نمی‌توانیم بزنیم چون با رفع خطاء و نسیان، انکشاف حکم واقع است اما نسبت به اکراه و اضطرار و امثال‌ذلک چه باید گفت؟ یا باید قائل باشیم به اینکه در مورد خطاء و نسیان مسئله دائر مدار حکم ظاهر است اما در مورد اکراه و در مورد اضطرار مطلب همان جعل مماثل است یااینکه به‌خاطر وحدت سیاق که شارع به‌عنوان رفع، رفع کل این موضوعات را بِعنوانه الثانوی در اینجا شارع مدّنظر قرار داده است و رفع این عناوین عبارةٌ عن جعل المماثل در مقابل آن عناوین دیگر.