جلسه ۴۲۴

تبعیت موضوعات از ملاکات

من‌باب‌مثال موضوع صلاة در سفر با موضوع صلاة در حضر تفاوت پیدا می‌کند یا یک موضوع واحد مثل ماء در یک جا که موجب ضرر است حرام می‌شود و در یک جا که موجب نفع است واجب می‌شود، یا دواء در جایی که موجب ضرر است حرام می‌شود و همان دواء برای جنبۀ اصلاح حلال می‌شود. طبعاً موضوعات تابع ملاکات هستند و هرجا که ملاکات عوض بشود در آنجا هم موضوع به همان کیفیت محقق خواهد شد و موضوع بر طبق شرایط تحقق پیدا خواهد کرد حالا شرایط، شرایط مصلحه باشند یعنی موجب صلاح باشند یا شرایط مفسده و موجب فساد باشند، براین‌اساس تغییر پیدا کردند. همان‌طوری که در اوامر و نواهی عرفیه هم ما به تغیّر ملاکات و تبدّل ملاکات و تبدّل موضوعات و تبدّل احکام را هم داریم.

از اینجا مرحوم کمپانی به این اشتباه افتادند که در مورد اضطرار تبدّل ملاک شده است و وقتی تبدّل ملاک شده است پس این مسئله موجب حلیت واقعی برای این امر معیّن است. اگر اضطرار تعلق به امر معیّن بگیرد از آنجایی که تبدّل ملاک شده است و تبدّل موضوع شده است پس خود این مسئله هم مثل شرب خمر یا این مضطرٌ الیه هم حکم حلیت واقعی را در اینجا دارد.

اشکالی که وارد می‌شود این است که بین اضطرار و اکراه و بین خطاء و نسیان در اینجا فرقی نیست. شارع در اینجا همه را در یک رتبه قرار داده است و آن خروج موضوع عن موطنِهِ الأصلیة است یعنی موضوع ما در مانحن‌فیه که عبارت از ظرف اضطرار است این اکل میته در ظرف اضطرار از موطن اصلی خارج شده است همان‌طور که فعل مکلف در مقام خطاء و نسیان از موطن و ظرف اصلی خارج شده است. مکلف فعل را به داعی انجام می‌دهد و اشتباه می‌کند فعل دیگری را انجام می‌دهد یعنی تصور می‌کند آن مقدمۀ موصله برای داعی، این فعل است و اشتباهاً در مصداق، فعل دیگری را اختیار می‌کند؛ تصور می‌کند راهی را که می‌رود آن راه او را به فلان شهر می‌رساند راه دیگری را می‌پیماید. پس در اینجا خود این فعل فی‌حدّنفسه از موطن و ظرف اصلی خودش خارج شده است چون ظرف اصلی مقدمۀ موصله برای داعی و مقصد است و این در اینجا خلاف است.