جلسه ۴۱۵

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

عرض شد که مرحوم کمپانی دو مانع را برای عدم تنجّز تکلیفی و حکم به برائت و انحلال علم اجمالی و تبدّل علم اجمالی به شبهۀ بدویه ذکر کردند.¹ دلیل اول که به نظر می‌رسد ناتمام ماند این بود که مرحوم آخوند به این کیفیت اقامۀ دلیل کرده بودند در حاشیه‌شان بر فرائد شیخ که ترخیص نسبت به أحد الطرفین در موقعیت اضطرار با تکلیف به حرمت تعیّنیه منافات دارد. اگر ما به‌واسطۀ اضطرار مرخَّص به اتیان به أحد الطرفین هستیم دیگر چطور می‌شود با این صورت‌مسئله شارع حکم به عقاب براساس حرمت تعیّنیه بکند چون دیگر در اینجا حرمت تعیّن پیدا نمی‌کند! اگر حرمت نسبت به این باشد ترخیص نسبت به اتیان این طبعاً دیگر حرمت را برمی‌دارد، اگر حرمت در طرف دیگر باشد باز ترخیص شارع شامل طرف دیگر هم خواهد شد. این دلیلی است که افراد مانند مرحوم آخوند برای این قضیه آورده‌اند.

براساس این مسئله دیگر علم اجمالی باقی نمی‌ماند تااینکه به قول بعضی‌ها حکم به استصحاب اشتغال بشود؛ یعنی نفس اضطرار و ترخیص نسبت به أحد الأمرین این از انعقاد حرمت تعیّنیه نسبت به أحد الطرفین ممانعت می‌کند. این دو ملاک چطور ممکن است در کنار هم قرار بگیرند؟! هم ملاک بر حرمت تعیّنیه و هم ملاک برای اتیان أحد الطرفین، اگر ملاک حفظ نفس است خب این حفظ نفس مقدّم بر آن حرمت تعیّنیه است اگر ملاک آن مفاسد مترتب بر اتیان أحد الطرفین است بنابراین دیگر اضطرار در اینجا جایی ندارد و هو خُلفٌ. روی این جهت به‌واسطۀ اهمیت و رجحان ملاکِ در اضطرار، جا برای ملاک برای حرمت دیگر باقی نمی‌ماند. این ماحصل کلام مرحوم آخوند بود که قبلاً عرض شد.

مرحوم کمپانی نسبت به این مطلب و این استدلال یک رد و اشکالی دارند؛ ایشان می‌فرمایند که بحث را شما در تزاحم در باب ملاکات بردید، در باب تزاحم ملاکات بله، اگر یک ملاک اهمی قرار داده باشد آن ملاک مهم را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و بر او حکومت می‌کند مانند مسئلۀ حج؛ تعارض بین حج و ممرضیّت، تعارض بین استطاعت در مورد حج و حفظ نفس، تعارض بین استطاعت راجع حج و تخلیة السِرب؛ وجود موانع در بین راه، خب اینها در باب تعارضات و در باب تقابل ملاکات بین اهمّ و مهم شارع حفظ نفس را در اینجا مقدّم کرده است که درصورت هلاکت یا اگر تخیلة‌ السرب نباشد و راه ناامن باشد شارع در اینجا حج را برمی‌دارد، همین‌که انسان مستطیع می‌شود و می‌خواهد حرکت کند خبر می‌آید که راه امن نیست و احتمال خطر در اینجا هست خب در اینجا طبعاً آن ملاک تقدم پیدا می‌کند، با اینکه تابه‌حال حج واجب بوده یعنی فرض کنید استطاعت تا اول ذیحجه هم رسیده و همین‌که می‌خواهد حرکت بکند یک مرتبه خبر می‌دهند بر اینکه فلان مسیری که می‌خواهد طیاره از آن مسیر بگذرد آن مسیر ناامن است مثلاً اختلافی بین یک کشور و کشور دیگر افتاده و این هواپیما چون ناچار است از فراز او بگذرد این مسیر ناامن است و احتمال خطر برای رکّاب وجود دارد، طبعاً [حج] در اینجا ساقط می‌شود و شکی در این نیست. این در باب تعارض ملاکات هست.