جلسه ۴۱۱

بله، یک وقت علت در علیت خودش تامّ نیست مثلاً نار برای احراق احتیاج به ظرف مساعد دارد و اگر این حطب مرطوب باشد آن اشتعال ناریت نمی‌تواند حطب را احراق کند پس باید آن معلول مستعد برای احراق باشد، نفسِ در معلول در اینجا برگشتش به نفسِ در علیت است؛ یعنی نار در مقام علیت وقتی احراق می‌کند که ظرف تمام باشد نه‌اینکه علت تمام است ولی معلول تمام نیست، این معنا ندارد! به‌مجرد تمامیت علت، معلول هم محقق خواهد شد. علت در اینجا نار تنها نیست که نار تنها و مجزّای از حطب، علیت دارد و در علیت خودش تامّ است بلکه باید ظرف که عبارت از حطب است ـ آن معلول ـ باید جاف باشد و نباید مرطوب باشد. همین رطوبت عائق از تمامیت علت است، وقتی این رطوبت مرتفع شد، علیت ناریه هم در آنجا به مرتبۀ تمام خواهد رسید.

بنابراین وجود موضوع که شرط برای اشتغال ذمۀ عقلی است برگشتش شرط برای تحقق تکلیف فعلی است و وقتی تکلیف فعلیت پیدا کرد دیگر حدّفاصل بین او و اشتغال ذمه معنا ندارد ولو لحظةٌ ما، لذا این اشکال فنی بر مرحوم آقای حکیم از این نظر وارد است.

بله! آن اشکالی که بر مرحوم آخوند وارد می‌شود که جلسۀ قبل عرض کردم این است که مرحوم آخوند بین فقدان أحد الأطراف در علم اجمالی و بین اضطرار به مورد ابتلاء قائل به تفصیل شدند؛ عدم ابتلاء را شرط برای تکلیف در مقام انشاء قرار دادند اما وجودِ موضوع را دیگر شرط برای تعلق تکلیف قرار ندادند. وجود موضوع و عدم موضوع هیچ ارتباطی در نزد مرحوم آخوند به تعلق تکلیف در مقام انشاء و در مقام تنجّز ندارد.

ملاک برای عدم تعلق حرمت یا وجوب در مقام اضطرار

ایرادی که نسبت به ایشان وارد می‌شود این است که آنچه که مانع از تعلق تکلیف به متعلق در مقام انشاء است بنا بر اضطرار چیست؟! آن عبارت از خروج أحد الأطراف از تحت اراده و کراهت مولا است یعنی أحد الأطراف از تحت ارادۀ مولا در مقام مصلحت تامّه و از کراهت مولا در مقام مفسدۀ تامّه خارج بشوند و به‌واسطۀ خروج موضوع از اراده و کراهت مولا، موضوع دیگر متعلق برای حرمت و برای وجوب نخواهد بود زیرا موضوعی متعلقِ وجوب است که مصلحت او مصلحت تامّه باشد و به‌واسطۀ تمامیّت مصلحت، مراد مولا باشد و موضوعی می‌تواند حرام باشد که واجد مفسدۀ تامّه باشد و به‌واسطۀ مفسدۀ تامّه مورد کراهت مولا قرار بگیرد و به‌واسطۀ اضطرار، موضوع از تحت صلاحیت تامّه برای علیت خارج می‌شود و از تحت صلاحیت برای مفسده، کراهت خارج می‌شود.