جلسه ۴۱۰

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

مطلب دیگری که در فرمایشات مرحوم آقای حکیم به چشم می‌خورد این است که وجود موضوع، شرط برای تعلق تکلیف نیست.¹

تفصیل کلام مرحوم حکیم در باب عدم شرطیت وجود موضوع برای تحقق تکلیف

عدم تعلق تکلیف بر ماهیة الشیء بِما هی هی در مقام انشاء

ما باید این قضیه را قدری باز کنیم که وجود موضوع، شرط برای تعلق تکلیف نیست به چه منظور است؟! آیا منظور ایشان در تعلق تکلیف صرفاً تعلق تکلیف در مقام انشاء به یک قضیۀ طبیعیه است یعنی ماهیة الموضوع مِن حیث هی هی مورد نظر شارع است و تکلیف به آن ماهیت مِن حیث هی‌ هی تعلق می‌گیرد؟! اگر این‌طور است، عرض شد که این مسئله باطل است چون تکالیفی که شارع آن تکالیف را متعلق با موضوع کرده است، به‌لحاظ افعال مکلفین وضع شده است و فعل مکلف عبارت از یک امر خارجی است و تکلیف نمی‌تواند بر ماهیة الشیء بِما هی هی در مقام انشاء تعلق بگیرد.

و اگر مقصود ایشان در وجود یا عدم وجود موضوع، تعلق تکلیف به موضوع خارجی در ظرف اعم است یعنی آن الزام متعلق بر یک موضوعی شده است بِما أنَّه خارجٌ و بِما أنَّه موجودٌ سواء وُجِدَ أو لا یوجَد، اگر این مقصود است، خب این مسئله اشکالی ندارد ولی این دخلی به مانحن‌فیه ندارد! مسلّم است که حرمت خمر بر خمر بِما هو موجودٌ فی الخارج تعلق می‌گیرد، نه بِما هو موجودٌ فعلاً؛ هر وقت که خمر در خارج محقق شد فَهو حرامٌ سواءٌ تَحقّقَ أو یَتحقق أو حالاًّ بنابراین تعلق تکلیف به موضوع به‌لحاظ وجود خارجی امر مسلّم است ولی صحبت در این است که در مانحن‌فیه که بحث اشتغال ذمه به یک تکلیف است، این ربطی به ما ندارد و مرحوم آقای حکیم می‌فرمایند که در تعلق تکلیف به یک موضوع، وجود او هیچ شرط نیست؛ چه وجود خارجی داشته باشد یا نداشته باشد مانند دلیل و حجت بر تکلیف می‌ماند، همان‌طور که حجت بر تکلیف شرط برای تکلیف نیست والاّ دور لازم می‌آید همین‌طور وجود خارجی موضوع، شرط برای تکلیف نیست.²