جلسه ۴۰۱

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

... شرط اضطرار را اقتران با علم اجمالی نمی‌دانند. مرحوم آقای حکیم در اینجا یک حاشیه‌ای دارند که یک مقداری را این جلسه و یک مقداری را جلسۀ بعدی عرض می‌کنیم به جهت اینکه کلام ایشان رأی و عقیدۀ بسیاری از آقایان است، از این باب [مطرح می‌کنیم] نه‌اینکه روی مطالب ایشان نظری باشد. [بیان می‌کنیم] تااینکه نقاط کلیدی این مبنا تا حدودی روشن شود.

تقسیمات مرحوم حکیم بر طروّ اضطرار در اطراف علم اجمالی

ایشان در حاشیه‌ای که در اینجا دارند ـ حالا لابد رفقا مطالعه کردند ـ طروّ اضطرار را تقسیم به اقسامی می‌کنند و می‌فرمایند که اضطرار یا در حال تحقق علم اجمالی و مقارن با علم اجمالی محقَق است یا بعد از علم اجمالی و تنجّز تکلیف به اطراف علم اجمالی اضطرار طاری می‌شود و در هرکدام از این دو یا به امر معیّن یا به امر مخیّر و مردد بین الطرفین یا بین الأطراف تعلق می‌گیرد و در هرکدام از این موارد یا آن اضطرار إلی ‌الأبد باقی می‌ماند یااینکه إلی ‌الأبد باقی نمی‌ماند اما امدی بر او می‌گذرد که با وجود آن امد، عرفاً آن طرف از اضطرار از حکم به اضطرار خارج نمی‌شود و تعلق تکلیف به او در حین علم اجمالی بعید است چون امد، امد طولانی است مثل اینکه انسان به یک دار مغصوب اضطرار پیدا کند و این اضطرار ده سال طول بکشد یااینکه اضطرار یک سال یا بیشتر از یک سال طول بکشد که از نظر عرفی تعلق تکلیف به ارتفاع اضطرار در حین علم اجمالی مستبعد است و از نظر عقلا مستهجن است.¹

یااینکه فرض کنید این اضطرار ازبین می‌رود یعنی با گذشت یک روز یا دو روز یا چند صباحی، این اضطرار منتفی می‌شود. برای هرکدام از این موارد ایشان یک توضیحی می‌دهند و آن مبانی خاص خودشان را در این مسئله که گویای مبانی بسیاری از افراد و حتی متأخرین در این قضیه هست بیان می‌کنند. در وهلۀ اول در موردی است که اضطرار به امر معین تعلق گرفته است و امد آن هم بی‌انتها و بلاحد است و اصلاً حدی برای آن امد نیست.