جلسه ۳۹۴

نظریۀ مرحوم آخوند در مورد تحقق علم اجمالی

مرحوم آخوند نظرشان بر این است که وقتی که علم اجمالی می‌خواهد تحقق پیدا کند، قبل از تحقق علم اجمالی بالأخره شرائطی لازم است. اول اینکه علم اجمالی به اطراف تعلق بگیرد، حالا اگر یکی از اطراف نبود بنابراین از اول علم اجمالی محقق نیست. به عنوان مثال علم اجمالی می‌خواهد برای شما نسبت به خمسة آنیه پیدا بشود که أحد هذه الخمسة متنجسٌ، می‌دانید که یکی از این پنج آنیه متنجس بوده است و بعد انکشاف به عمل می‌آید که خمسة آنیه نیست و أربعة آنیه است، خب علم اجمالی منحل می‌شود یعنی از اول علم اجمالی محقَق و منعقد نمی‌شود، در مرحلۀ انعقاد متوقف می‌ماند چون همین‌که آن علم اجمالی می‌خواهد منجّز بشود، به‌عنوان کشف واقع و به‌عنوان انکشاف مشخص می‌شود که شرائط برای علم اجمالی محقق نبوده است.

یااینکه فرض کنید که در شهادت بینه، بیّنه شهادت می‌دهد بر اینکه یکی از اطراف علم اجمالی طاهر است، علم اجمالی نسبت به خمسة آنیه محقق شده است و بیّنه شهادت بر طهارت أحد الآنیه می‌دهد خب آن أحد الآنیه با علم تنزیلی و شهادت بیّنه از سطح علم اجمالی خارج می‌شود و علم اجمالی به أربَعةَ آنیةٍ أخریٰ متعلق می‌شود. بنابراین علم اجمالی تا مادامی منجِّز است که موضوع برای علم اجمالی وجود داشته باشد و وقتی که موضوع علم اجمالی از بین برود دیگر ما علم اجمالی نداریم و خود تحقق علم اجمالی از اصل و ریشه منتفی می‌شود.

روی این اصل کلام مرحوم آخوند بر اینکه علم تفصیلی یا حکم تفکیکی متأخِر موجب انحلال علم اجمالی است از این باب است که قبل از اینکه علم اجمالی حکم تفصیلی بخواهد بیاید قبلاً علم اجمالی آمده است و این علم اجمالی در شرطِ ضمن و ضمن خود عقد الوضع برای علم اجمالی تحقق موضوع به‌عنوان عدم طروّ مانع که آن حکم تفصیلی است منتفی و نهفته است و آنجا مخفی است.